Смртта на 28-годишната руска лабораториска работничка Дарја Шипилова повторно го отвори прашањето за безбедноста при работа со опасни патогени. Шипилова починала на 2 октомври од пневмонија, а според непотврдени извештаи на руски локални медиуми, наводно била изложена на причинителот на белодробната чума, Yersinia pestis, по неправилно ракување со епрувета во специјализирана лабораторија во Иркутск.

Информацијата за наводната изложеност не е независно потврдена, па случајот засега не треба да се толкува како потврдено лабораториско ширење на чума. Сепак, самиот настан привлече внимание поради тоа што станува збор за лабораторија која работи со опасни патогени и поради потенцијално сериозните последици што би ги имала неконтролираната изложеност на Yersinia pestis.

Белодробната чума е една од формите на чума и го зафаќа респираторниот систем. За разлика од бубонската чума, која најчесто се поврзува со отечени лимфни јазли, белодробната форма може да предизвика тешки респираторни симптоми и, во одредени околности, да се пренесува преку респираторни капки од заразено лице.

Чумата како биолошко оружје

Чумата има долга и мрачна историја како потенцијално биолошко оружје. Еден од најпознатите историски случаи се поврзува со опсадата на Кафа на Крим во XIV век, кога според историски извори Татарите наводно фрлале тела на починати од чума преку ѕидините на градот.

Во XX век, развојот на програмите за биолошко оружје овозможил и експерименти со генетски модифицирани микроорганизми. Во рамките на советската програма „Биопрепарат“ биле проучувани различни варијанти на Yersinia pestis и можностите за комбинирање на нејзините својства со други биолошки агенси.

Таквите историски програми се една од причините зошто секој сомнеж за инцидент во лабораторија каде што се работи со опасни патогени предизвикува дополнително внимание. Но, важно е да се направи разлика меѓу реалниот настан во Иркутск и хипотетичките сценарија за биолошка катастрофа.

Што опишува Ана Џејкобсен?

Американската новинарка и авторка Ана Џејкобсен во книгата „Biological War: A Scenario“ од 2026 година разработува фиктивен, но научно заснованo поставен сценарий за пандемија предизвикана од генетски модифицирана форма на белодробна чума.

Во книгата, заразниот агенс случајно излегува од лабораторија со највисоко ниво на биолошка заштита во Сибир. Еден од елементите на приказната е заразен лабораториски работник кој потоа умира, што по некои детали потсетува на непотврдените наводи за случајот во Иркутск.

Но, тука завршува сличноста со реалниот настан. Книгата не е извештај за тоа што се случило во руската лабораторија, туку хипотетичка приказна за тоа што би можело да се случи доколку опасен патоген излезе од контрола.

Како изгледа најцрното сценарио?

Во сценариото на Џејкобсен, почетниот проблем е што заразените луѓе не развиваат симптоми веднаш. Додека не знаат дека се заразени, тие продолжуваат да патуваат, што овозможува патогенот да се прошири на повеќе континенти пред здравствените власти да ја препознаат опасноста.

Во приказната, првичните мерки за карантин доаѓаат предоцна. Болеста се шири преку големите транспортни центри, а здравствените системи постепено се соочуваат со број на пациенти што ги надминува нивните капацитети.

Дополнителен проблем во фиктивниот сценарий е тоа што станува збор за генетски модифицирана форма на бактеријата со отпорност на антибиотици. Тоа ја прави ситуацијата драматично потешка од реалните случаи на чума кои се лекуваат со соодветна антибиотска терапија.

Во книгата, последиците постепено се претвораат од здравствена во општествена и безбедносна криза. Преоптоварени болници, недостиг на медицински персонал, прекини во основните услуги, паника и насилство доведуваат до сценарио во кое институциите тешко успеваат да го задржат функционирањето на општеството.

Реалноста е поинаква од сценариото

Иако белодробната чума е сериозна болест, нејзиното постоење само по себе не значи дека се случува пандемија. Чумата е бактериска инфекција и, кога се препознава и лекува навреме со соодветни антибиотици, постојат медицински можности за нејзино лекување.

Затоа, непотврдениот случај во Иркутск и фиктивното сценарио од книгата не треба да се изедначуваат. Едното е наводен лабораториски инцидент за кој сè уште нема потврдени информации дека станува збор за изложеност на Yersinia pestis, а другото е намерно најцрно можно сценарио за тоа што би се случило доколку генетски модифициран патоген со особено опасни својства излезе од контрола.

Токму оваа разлика е важна: книгата на Џејкобсен не предвидува дека ваква пандемија ќе се случи, туку поставува прашање што би се случило кога најлошата можна комбинација од биолошки ризик, доцна реакција и брзо меѓународно ширење би станала реалност.