Јужна и Централна Европа во моментов се соочуваат со комбинација од пожари на повеќе фронтови истовремено. Во Хрватска, катастрофален пожар избувна во областа Локва Рогозница и брзо се прошири кон Омиш, потпомогнат од силниот ветер. Во пожарот животот го загуби млада сезонска работничка од Босна и Херцеговина, Драгана Антешевиќ, отворајќи и прашања за безбедноста на сезонските работници во услови на кризни ситуации.

Во Грција, во регионот Виотија и кон Атика, пожар зафати илјадници хектари. Сателитските податоци покажуваат дека само во овие две подрачја изгореле повеќе од 6.500 хектари. Истрагата укажува дека пожарот можеби бил предизвикан од техничка неисправност во приватна електрична мрежа за ветерен парк, при што двајца мажи, електроинженер и изведувач – веќе се уапсени и се истражуваат за можна кривична одговорност.

Во Србија, пожарникарите се борат со повеќе шумски пожари, а во специјалниот природен резерват „Делиблатски песоци“, во близина на Белград, пламените јазици веќе зафатиле најмалку 700 хектари. Во регионот на Краљево, неколку пожари наложиле евакуација на жители од околните села.

Паралелно, пожари беснеат и во Италија, Франција, Шпанија, Португалија и Турција. Европскиот механизам за цивилна заштита, кој ги координира акциите при големи природни катастрофи, веќе предупреди дека при неповолна комбинација од горештини, суша и силен ветер, „цела Европа може да пламне“.

Краткорочните штети – веќе видливи

Само во првите два месеца од годинешната сезона, пожарите изгореле речиси половина милион хектари земја низ Европа, при што економската штета во пет од најпогодените земји во еврозоната – меѓу кои Португалија, Грција и Романија се проценува на околу 3,1 милијарди евра.

Оваа проценка не ги вклучува ниту најновите големи пожари во Грција, што значи дека реалната бројка веројатно е уште повисока.

Механизмот за цивилна заштита на ЕУ веќе е активиран повеќепати оваа сезона, а бројот на барања за меѓународна помош за гаснење пожари веќе го достигна минатогодишното ниво и тоа на само половина од летото.

Долгорочните последици – многу подолго од самиот оган

Штетите не завршуваат кога пожарот ќе се изгасне. Изгорената почва губи значителен дел од способноста да апсорбира вода, што директно го зголемува ризикот од идни поплави и свлечишта во истите региони, често уште во следната дождовна сезона.

Обновата на зрела шума може да трае со децении, а во дел од случаите, особено при повторени пожари на исто место, екосистемот никогаш целосно не се враќа во претходната состојба. Наместо тоа, постепено се трансформира во поинаков и помалку богат тип вегетација.

Загубата на биодиверзитетот живеалиштата на дивите животни, растителните видови и инсектите-опрашувачи често останува трајно намалена. Дополнително, пожарите ослободуваат огромни количества складиран јаглерод директно во атмосферата, создавајќи маѓепсан круг во кој климатските промени ги поттикнуваат пожарите, а пожарите дополнително придонесуваат кон климатските промени.

Влијанието врз економијата

Освен непосредната штета од уништените домови, инфраструктура и земјоделски површини, пожарите имаат и пошироко економско влијание. Туристичкиот сектор во земји како Хрватска, Грција и Португалија, каде што летната сезона носи значителен дел од годишниот приход, трпи директни последици од откажани резервации и евакуирани хотели до оштетена крајбрежна инфраструктура.

Земјоделските производители во погодените региони губат насади и добиток, додека осигурителната индустрија постепено ги зголемува премиите поради растечкиот ризик од природни катастрофи.

Во комбинација со веќе постојната регионална енергетска криза и намаленото производство на електрична енергија поради ниските водостои на реките, пожарите дополнително ја зголемуваат вкупната економска цена на летото 2026 година за европскиот континент.

Влијанието врз екологијата

Пожарите директно ги уништуваат живеалиштата на дивиот свет, често и во клучни заштитени природни подрачја, како што е резерватот „Делиблатски песоци“ во Србија. Квалитетот на воздухот значително се влошува во погодените региони, но и стотици километри подалеку, бидејќи чадот може да се шири на големи растојанија.

Загубата на вегетацијата директно влијае и врз локалните водни циклуси, ја зголемува ерозијата на почвата и ја намалува способноста на теренот да ја задржи водата. Тоа дополнително ги зголемува ризиците од поплави и суши – проблеми кои веќе се поврзуваат со климатските промени и со намалувањето на водостоите на европските реки.

Најразорните пожари во поновата европска историја

За да се разбере колку е реален ризикот, вреди да се погледне наназад. Летото 2007 година во Грција останува меѓу најтемните во историјата на земјата. Во тогашните пожари загинале 78 цивили, како дел од вкупно 177 смртни случаи поврзани со шумски пожари во Грција во периодот од 1980 до 2007 година.

Во јуни 2017 година, Португалија беше погодена од еден од најтрагичните поединечни пожари во поновата европска историја. Во регионот Педрогау Гранде загинаа 66 луѓе, повеќето на еден селски пат на кој се обидувале да избегаат со автомобилите. Дополнителните пожари подоцна истата година го зголемија вкупниот годишен биланс на Португалија на повеќе од 120 загинати, што ја направи 2017 година најсмртоносна во историјата на земјата.

Во јули 2018 година, Грција повторно беше погодена од катастрофален пожар. Пожарот што се прошири низ крајбрежниот град Мати, источно од Атина, однесе повеќе од 100 животи, меѓу кои и луѓе кои се удавиле обидувајќи се да избегаат во морето. Според базата на податоци на Центарот за истражување на епидемиологијата на катастрофи во Брисел, овој пожар останува најсмртоносниот шумски пожар во Европа од 1900 година наваму.

Во летото 2023 година, повторно во Грција, регионот Дадја во североисточниот дел на земјата беше погоден од пожар кој стана најголемиот единечен регистриран шумски пожар во историјата на Европа. Во него загинале повеќе од 20 луѓе, меѓу кои 18 мигранти кои биле заробени во пламените јазици додека минувале низ шумата.

Зошто 2025 година веќе беше рекордна, а 2026 можеби ја надминува

Според Европскиот информативен систем за шумски пожари (EFFIS), 2025 година веќе стана година со најголема изгорена површина откако се водат систематски евиденции, односно од 2006 година. Во Европската Унија изгореле повеќе од 1,1 милион хектари, со што е надминат дотогашниот рекорд од 2017 година, кога биле регистрирани околу 988.000 хектари изгорена површина.

Шпанија и Португалија тогаш сочинувале дури 60 отсто од вкупната погодена површина.

Со оглед на тоа што 2026 година веќе донесе сериозни пожари во Хрватска, Грција, Србија и во други делови од регионот, комбинацијата од продолжена суша, историски ниски водостои на реките и континуирани топлотни бранови создава услови за уште една исклучително тешка пожарна сезона.

Прашањето повеќе не е само колку хектари ќе изгорат ова лето. Прашањето е дали Европа постепено влегува во период во кој ваквите пожари ќе станат редовна карактеристика на секоја топла сезона.

Пожарите во Европа одамна не се само изолирани, локални несреќи. Тие стануваат дел од поширок континентален образец, поврзан со климатските промени, кој истовремено го погодува здравјето на луѓето, економијата и природата.

Комбинацијата од сè посилни, почести и потешко предвидливи пожари, заедно со веќе постојните водна и енергетска криза, покажува дека летата како ова во иднина можеби нема да бидат исклучок. Можно е токму спротивното она што денес го нарекуваме „екстремно лето“ постепено да стане новата европска реалност.