Балканот денес не се смета за вулкански активен регион, но геолошките траги покажуваат дека во далечното минато овој простор бил многу подинамичен. Ерупции, лава, вулканска пепел и пирокластичен материјал го обликувале релјефот, а дел од тие траги и денес се видливи во Македонија.
Кога се зборува за „згаснати вулкани“ во Македонија, најпрецизно е да се зборува за палеовулкански области, вулкански купи, калдери и вулкански карпи. Тие не претставуваат активна опасност, туку се сведоштво за геолошката историја на земјата.
Најпозната и најголема таква област е Кратовско-злетовската вулканска област во североисточниот дел на Македонија. Таа се простира меѓу Козјак, Брегалница, Овче Поле и Осоговските Планини и се смета за една од најголемите палеовулкански области во земјата и пошироко.
Според геолошките описи, ова подрачје зафаќа околу 970 квадратни километри и содржи околу 20 вулкански купи и калдери, кои денес се силно изменети од ерозија. Меѓу најпознатите локалитети се Лесновската Купа и Плавица.
Лесново е особено впечатливо затоа што селото лежи во јасно сочуван фосилен вулкански кратер, познат како Лесновски Кратер. Лесновската Купа се наоѓа меѓу Пробиштип и Злетово, а била активна пред околу 25 до 30 милиони години. Денес се смета за една од најзачуваните палеовулкански купи во Македонија и на Балканот.
Кратово и неговата околина се исто така дел од оваа вулканска приказна. Во поширокиот предел се регистрирани вулкански купи, вулкански вратови и големи количества пирокластичен материјал. Во геолошката литература се споменуваат и Плавица, Уво–Буковец, Здравчи Камен, Живалево, Црн Врв, Преслап и Рајчани како остатоци од некогашни вулкански центри.
Доказ за старите ерупции се и вулканските бомби — парчиња лава исфрлени при силни вулкански активности. Тие денес можат да се најдат кај Злетово, Кратово, Страцин, Манговица, Витачево и кај селото Неокази во близина на Пробиштип. На некои места примероците имаат пречник поголем од еден метар, а локалитетот кај Неокази се смета за значајно геонаследство што заслужува заштита како природна реткост.
Втора важна зона е Осоговско-малешевската вулканска област, која се протега од Луке, преку Деве Баир, Тораница, Саса, Делчево и Пехчево. Таму старите вулкански форми се послабо сочувани, но како повпечатливи се издвојуваат Буковик и Бело Брдо кај Пехчево.
Буковик, односно Орловец, се наоѓа североисточно од Пехчево, во состав на планината Влаина. Се смета за јасно изразена вулканска купа од горниот миоцен. Пехчевски Буковик има пречник од околу 3,5 километри, релативна височина од 600 до 700 метри и највисок врв Орловец, висок 1.723 метри.
Иако не изгледа како класичен вулкан од учебниците, неговиот релјеф, карпестиот состав и положбата го прават еден од најкарактеристичните палеовулкански остатоци во источна Македонија.
Јужниот дел на земјата ја има Кожуфската вулканска област, која се протега меѓу Кавадарци и планината Кожуф, со продолжение кон Грција. Таа се смета за најмлада вулканска област во Македонија, со старост од миоценско-плиоценска до квартерна. Вулканската активност таму била експлозивна и оставила големи количества пирокластичен материјал.
На Кожуф денес се издвојуваат остатоци од некогашни вулкани како Васов Град, Коприва, Прашник, Цврстец, Острец, Дудица и Момина Чука.
Васов Град е една од најзабележителните палеовулкански купи во Кожуфско-витачевската област. Се издига југоисточно од селото Мрежичко и е составен главно од андезитска лава. Околу него има туфови и пирокластичен материјал, што укажува на експлозивен тип на ерупција.
Во оваа вулканска слика влегува и Витачево, висорамнината над Тиквешијата. Таа се поврзува со натрупувања од вулканска пепел и пирокластичен материјал од кожуфските вулкански процеси. Затоа овој простор е важен не само како природен пејзаж, туку и како геолошки запис за времето кога јужна Македонија била многу поактивна од денешната мирна слика на планини, ридови и висорамнини.
Овие локалитети денес не се активна вулканска закана. Нивната вредност е во тоа што покажуваат како изгледал просторот пред милиони години — со ерупции, лава, пепел, минерални процеси и постепена ерозија што ги претворила некогашните вулкани во ридови, села, висорамнини и туристички предели.
Згаснатите вулкани во Македонија се потсетник дека пејзажот што денес го гледаме не е статичен. Тој е резултат на долга геолошка историја, во која огнот, карпите, водата и времето ја обликувале земјата далеку пред човекот да остави свој траг.
