Шеесеттото издание на Македонскиот театарски фестивал „Војдан Чернодрински“ во Прилеп не е само повод за прослава на една значајна културна традиција, туку и можност за преиспитување на состојбите, предизвиците и иднината на македонскиот театар. За тоа разговараме со Петар Антевски, филмски, телевизиски и театарски продуцент, продукциски координатор на фестивалот, ко-основач на независната театарска продукција „Пресврт“ и иницијатор на платформата „Драмолетање“,посветена на развој и афирмација на современата македонска драма.

Петар дипломирал филмска, ТВ и театарска продукција на Факултетот за драмски уметности во Скопје, а магистрирал на Факултетот за драмски уметности во Белград. Неговото професионално искуство опфаќа работа на филмски, телевизиски и театарски продукции во Македонија и регионот.

Во интервјуто тој зборува за улогата на фестивалот како огледало и коректив на театарската сцена, за новата македонска драма, за храброста на современиот театар и за прашањата што уметноста мора да ги поставува во време на општествени кризи и брзи технолошки промени.

Трн: Шеесет години по основањето, дали „Војдан Чернодрински“ денес е огледало на македонскиот театар или повеќе негов коректив?

Петар: Мислам дека фестивалот мора да биде и едното и другото. Ако е само огледало, тогаш ризикува да стане пасивен преглед на годишната продукција. Ако е само коректив, може да ја изгуби врската со реалната состојба на сцената. Неговата вистинска вредност е токму во таа напнатост: да покаже што навистина се случува во македонскиот театар, но и да праша зошто се случува токму тоа.

Тука ми е блиска мислата што често му се припишува на Брехт: дека уметноста не е огледало што се држи пред реалноста, туку чекан со кој таа се обликува. Во таа смисла, „Војдан Чернодрински“ не треба само да ја рефлектира состојбата, туку и да создава притисок таа состојба да се подобрува.

По шеесет години, фестивалот не смее да биде само свечена прослава на меморијата. Традицијата е важна, но ако само ја чуваме, таа станува музеј. „Војдан Чернодрински“ треба да биде живо место – место каде што македонскиот театар доаѓа да биде виден, но и да биде испрашан.

Трн: Кога ќе ја погледнете селекцијата за 2026 година, што зборуваат претставите за општеството во кое живееме, од што се плашиме, за што молчиме и за што сме подготвени да зборуваме?

Петар: Селекцијата за 2026 година ја читам како слика на општество кое е изморено од сопствените компромиси. Темата „Кризата на човекот во општеството и кризата на општеството во човекот“ не е само фестивалска формулација, туку прилично точна дијагноза на времето во кое живееме.

Во претставите се чувствува страв од распад. Морален, семеен, интимен, институционален. Но можеби уште повеќе се чувствува стравот да се каже вистината до крај. Ние често сме подготвени да зборуваме за системот, но потешко зборуваме за сопственото учество во него. Подготвени сме да препознаеме неправда, но не секогаш и да ја именуваме нејзината адреса. Добрата претстава не треба само да нè увери дека светот е проблематичен, туку и да нè праша каде сме ние во таа проблематичност.

Трн: Колку македонските театри навистина инвестираат во развој на нов драмски текст, а колку сè уште се потпираат на проверени класици и адаптации?

Петар: Мислам дека кај нас многу се зборува за потребата од нов драмски текст, но сè уште недоволно системски се инвестира во него. Новата драматургија не може да се појави само затоа што сите велиме дека ни треба. Таа бара процес: време, драматуршка работа, читања, проби, корекции, доверба и, најважно, подготвеност институцијата да ризикува.

Класиците и адаптациите имаат свое место и тоа не треба да се доведува во прашање. Сериозен театар мора да има дијалог со големите текстови. Но проблемот настанува кога тие стануваат заштитна мрежа, кога познатиот автор го презема ризикот наместо нас. Тогаш репертоарот изгледа стабилно, а новиот македонски текст повторно останува на маргина.

Не е прашањето дали треба да играме класици или современи македонски текстови. Треба и едното и другото. Прашањето е дали доволно ѝ веруваме на сегашноста да проговори со свој јазик. Ако денес не вложуваме во автори, утре ќе имаме сè помалку што да нарекуваме современа македонска драма.

Трн: Дали фестивалот треба само да ја вреднува продукцијата што веќе постои или има обврска активно да создава услови за нова драматургија преку иницијативи како „Драмолетање“? И во тој контекст, што Ви откри „Драмолетање“ за новата генерација автори? Дали тие пишуваат поинаков театар од претходните генерации?

Петар: Фестивалот мора да вреднува, но не смее да застане таму. Ако само ја селектира и наградува постојната продукција, тогаш неговата улога останува претежно ретроспективна. А „Војдан Чернодрински“, со својата историја и значење, има обврска да мисли и на она што допрва треба да се случи.

„Драмолетање“ е важно затоа што создава простор за текстот пред да стане претстава. Тоа е многу значајно. Кај нас често очекуваме новиот автор да се појави веќе зрел, подготвен, продукциски јасен и сценски употреблив. Но авторите не се создаваат така. Тие се развиваат низ процес, низ разговор, низ критика, низ можност да погрешат и повторно да пишуваат.

Она што ми го откри „Драмолетање“ е дека новата генерација автори не е без идеи туку често е без доволно простор. Тие пишуваат од свет што е пофрагментиран, побрз, понесигурен, поинтимно изложен. Нивните теми се телото, насилството, идентитетот, семејството, осаменоста, социјалната несигурност, дигиталната комуникација. Нормално е нивниот театар да не звучи како театарот од пред триесет години. Тоа не значи дека секој текст е веднаш зрел драмски материјал. Но значи дека постои енергија што треба да се слушне.

Трн: Живееме во време на социјални мрежи, кратки форми и вештачка интелигенција. Како театарот успева да остане релевантен медиум за современиот човек?

Петар: Театарот останува релевантен затоа што не може да се консумира како сè друго. Не можеш да го скролнеш актерот, не можеш да ја забрзаш тишината, не можеш да го паузираш непријатниот момент кога нешто на сцена премногу личи на тебе. Во време кога сè е достапно, брзо и заменливо, театарот инсистира на присуство. На жив човек пред жив човек. На заедничко време, заеднички здив, заедничка непријатност или возбуда. Тоа денес не е слабост на театарот, туку негова најголема предност.

Секако, театарот нема автоматски право на релевантност. Не е доволно да каже: „ние сме жив медиум, затоа сме важни“. Мора постојано да докажува дека знае да разговара со современиот човек. Ако се затвори во навика, ако зборува со застарен јазик, ако очекува публика само од почит кон институцијата, ќе ја изгуби.

Вештачката интелигенција може да произведе текст, слика, глас, можеби и убедлива имитација на емоција. Но театарот има нешто што не може лесно да се генерира: ризик во реално време. И баш таа човечка кршливост, таа можност за грешка, го прави театарот да биде современ.

Трн: Има ли денес македонската драма доволно храброст да биде политична, критична и непријатна или сè повеќе се движи во зона на комфор?

Петар: Има храброст, но таа не е секогаш доволно поддржана. Ја има кај поединци – кај автори, режисери, актери, независни сцени, понекогаш и во институциите. Но како систем, мислам дека често избираме побезбедни решенија. Не секогаш од страв. Понекогаш од замор, од финансиска зависност, од навика да се преживува наместо да се ризикува.

Политичен театар не значи само театар што зборува за партии или дневна политика. Политичен е секој театар што зборува за моќ, неправда, сиромаштија, насилство, молк, тело, јазик, припадност. Во таа смисла, македонската драма има простор да биде уште поостра и попрецизна.

Мене повеќе ме загрижува автоцензурата отколку директната цензура. Комфорот понекогаш се маскира како професионализам: сè е точно, културно, уредно, пристојно,  но не допира доволно длабоко. А театарот мора понекогаш да биде непријатен, не заради скандал, туку заради вистина. Најсилниот критички театар не е оној што само ни кажува дека светот е расипан, туку оној што нè прашува како ние функционираме во таа расипаност.

Трн: Кои се најголемите предизвици со кои ќе се соочи македонскиот театар во следната деценија – публика, финансии, кадар или недостаток на нови идеи?

Петар: Сите овие предизвици се поврзани. Публиката се менува, финансиите се ограничени, кадарот се троши, младите луѓе се демотивираат или заминуваат, а институциите често функционираат со логика на одржување, не на развој.

Не би рекол дека најголемиот проблем е недостаток на идеи. Идеи има. Проблемот е што системот не секогаш има капацитет да ги препознае, поддржи и издржи. Новата идеја речиси секогаш доаѓа без гаранција. Не носи однапред сигурна публика, не носи проверен успех, не носи мир. А уметноста бара токму таму да се ризикува.

Публиката, исто така, не треба да ја гледаме како изгубена. Таа само повеќе не доаѓа по автоматизам. И тоа е здраво. Публиката треба да се заслужи со репертоар што разговара со нејзиниот живот, со претстави што имаат потреба да постојат, со театар што не ја потценува.

Финансиите најверојатно ќе останат сериозен проблем, но недостигот на средства не смее да стане траен изговор за недостиг на визија. Следната деценија ќе покаже дали македонскиот театар сака само да преживува или сака повторно да произведува културна неопходност.

Трн: Ако денес Војдан Чернодрински седне во публиката на фестивалот што го носи неговото име, што мислите дека би го изненадило, а што би го загрижило најмногу?

Петар: Мислам дека би го изненадила големината на патот што македонскиот театар го поминал. Би видел професионални институции, актери, режисери, сцени, фестивалска традиција, публика, систем што во негово време бил повеќе сон и борба отколку реалност. Веројатно би бил трогнат што неговото име сè уште собира луѓе околу театарот.

Но, верувам дека би поставил и непријатни прашања. Би прашал: каде е новата македонска драма? Каде е немирот? Каде е потребата да се каже нешто што не смее да се премолчи?

Мислам дека најмногу би го загрижило ако види дека понекогаш повеќе ја славиме македонската драма отколку што ја создаваме. Дека знаеме свечено да зборуваме за традиција, но не секогаш доволно храбро да ѝ дадеме простор на современоста.

Чернодрински не треба да го гледаме само како име на фестивал, туку како потсетник дека македонскиот театар почнува од потреба, од отпор, од јазик што бара право да постои. Затоа мислам дека би нè прашал: дали денес вашиот театар сè уште бара нешто, или само го одржува она што веќе го има?

Трн: И за крај, што за Вас лично значи „Војдан Чернодрински“ – како професионалец, но и како човек што активно го гради фестивалот?

Петар: За мене „Војдан Чернодрински“ не е само фестивалска недела во Прилеп. Тоа е процес што трае цела година со многу работа, координација, разговори, притисоци, промени, решавање проблеми и верба дека сето тоа има смисла. Како продукциски координатор, го гледам фестивалот од неговата невидлива страна. Од страната на распоредите, сцените, техничките услови, гостите, комуникациите, роковите, проблемите што мора да се решат пред да станат видливи. И токму таму најмногу се гледа дека фестивалот не е апстрактна културна вредност, туку конкретен труд на многу луѓе.

Но лично, фестивалот за мене значи и одговорност. Лесно е да кажеме дека „Војдан Чернодрински“ е најзначајниот македонски театарски фестивал. Потешко е секоја година да се прашаме дали навистина се однесуваме како да е така.

За мене, најголемата вредност на „Војдан Чернодрински“ е што сè уште има потенцијал да биде жив простор, а не само фестивал со традиција. Ако по секое издание остане барем едно важно прашање, една средба што створила можност или една претстава што нè поместила од сигурна позиција тогаш фестивалот ја исполнил својата смисла.