Во нив има семе од растенија што луѓето ги одгледувале и селектирале со илјадници години. Секоја колекција носи дел од историјата на земјоделството, но и можност да се произведува храна во услови што денес сè уште не ги познаваме.
Професорот од Босна и Херцеговина е меѓу ретките луѓе што имаат пристап до Глобалниот трезор за семиња, сместен во арктичка карпа на норвешкиот архипелаг. Од јуни годинава тој е координатор на трезорот во рамките на нордискиот центар за генетски ресурси „Нордген“. Во објектот се чуваат повеќе од 1,4 милиони примероци семе.
Иако е познат како „Трезорот на судниот ден“, неговата улога има многу попрактична цел од подготовка за крајот на светот. Војна, природна непогода или губење на една колекција може да бидат доволни за засекогаш да исчезнат вредни сорти. Свалбард постои за банките на гени да имаат резервна копија од она што го чуваат.
„Тоа се семиња што човештвото со илјадници години ги подобрувало, ги селектирало и создавало нови сорти, од дивите растенија до денешните култури што ги одгледуваме. Тој пат е зачуван преку семето“, објасни Гаши во гостување на Н1.
Неговото работно место не подразбира постојан престој меѓу арктичките карпи. Според Гаши, трезорот се отвора за прием на семе трипати годишно, а тогаш тој поминува на Свалбард меѓу седум и десет дена. Подготовките почнуваат многу порано: со месеци се договараат пратките, документацијата и пристигнувањето на материјалот.
Во еден работен ден комуницира со банки на гени од Перу, Филипините и други делови од светот. Нивните оригинални колекции остануваат во матичните институции, а на Свалбард се испраќаат дупликати.
Меѓу нив има и семе од Босна и Херцеговина, испратено од банките на гени во Сараево и Бања Лука. Пченка, жита и грав пристигнуваат и од многу други земји, но тоа не ги прави босанските пратки излишни. Ист растителен вид може да има различни локални сорти, со особини што се развивале со генерации.
Токму таа разновидност е причината поради која се чуваат толку многу примероци. Отпорноста на суша, болести или поинакви температури може да се најде во сорта што денес не е широко распространета, а утре ќе биде важна за создавање нови земјоделски култури.
„Не постои еден посев или една сорта што ќе ги реши сите проблеми. Ни треба разновидност за да можеме да ги решаваме различните проблеми“, вели Гаши.
Колку е важна резервната колекција веќе покажа војната во Сирија. Меѓународниот центар за земјоделски истражувања во сушните подрачја, ИКАРДА, поради конфликтот не можел нормално да ја користи и обновува колекцијата кај Алепо. Во 2015 година побарал враќање на дел од семето од Свалбард и со него воспоставил активни колекции во Либан и Мароко. Подоцна, дупликати од обновениот материјал повторно биле испратени во трезорот.
За Гаши, врската со оваа работа почнала многу пред заминувањето на Арктикот. Како млад истражувач учествувал во регионалната соработка за зачувување на растителните генетски ресурси и во создавањето банка на гени во БиХ. Подоцна работел како професор по генетика и подобрување на растенијата на Универзитетот во Сараево. Тоа искуство му помогнало да стигне до сегашната позиција. NordGen
Сепак, тој инсистира дека најголемите заслуги им припаѓаат на луѓето во банките на гени. Тие ги собираат примероците, ги одржуваат колекциите и се грижат семето да може повторно да се користи. Трезорот им обезбедува дополнителна сигурност.
„Не знаеме со какви предизвици ќе се соочиме за пет, десет или дваесет години“, предупредува Гаши. Затоа вредноста на зачуваното семе не се мери само според тоа колку се користи денес. Некои од неговите најважни особини можеби ќе ни затребаат дури кога ќе се сменат условите во кои ја произведуваме храната.
