Војната во Украина стана едно од најголемите полиња за тестирање на воената употреба на вештачката интелигенција. Дронови веќе можат самостојно да препознаваат воени објекти и да продолжат кон целта откако ќе ја изгубат врската со операторот, додека системи за обработка на разузнавачки податоци им овозможуваат на армиите многу побрзо да обработуваат огромен број информации.

Во украинското боиште се појавуваат системи што до неодамна звучеа како научна фантастика: дронови кои не се потпираат целосно на човекот за секој чекор од летот и алгоритми кои за неколку секунди можат да обработат информации за потенцијална цел.

Еден од примерите е „Сејкер скаут“, дрон развиен од украинската компанија „Твист роботикс“. Според „Фајненшел тајмс“, неговиот систем за машинско учење може да препознава десетици категории воена опрема и да проценува што гледа преку камерата.

Пред полетувањето, операторот ги поставува параметрите на мисијата. Во одредени сценарија, откако дронот ќе влезе во однапред определена област, системот може сам да пребарува и препознава цели и да продолжи со дејствување доколку проценката ги исполнува зададените услови.

Но токму тука се појавува едно од најголемите ограничувања: алгоритмот може да препознае тип на воен објект, но тоа не значи дека може сигурно да утврди чија е припадноста. Тоа ја остава критичната одлука зависна од условите и претпоставките со кои системот е програмиран.

Од дваесет минути до неколку секунди

Според анализата на „Фајненшел тајмс“, развојот на технологијата значително го скратил таканаречениот „ланец на напад“ – периодот од откривањето на целта до можноста за дејствување.

На почетокот на целосната руска инвазија врз Украина, идентификацијата и обработката на целта можеле да траат околу 20 минути. Денес, во одредени случаи, истиот процес може да се заврши за помалку од две минути, а понекогаш и за само неколку секунди. Украинскиот фронт во меѓувреме стана лабораторија за различни видови воена примена на вештачката интелигенција – од препознавање објекти и автономна навигација до обработка на сателитски снимки, снимки од дронови и електронски сигнали.

Професорот Ентони Кинг од Универзитетот во Екстер во анализата за „Фајненшел тајмс“ оценува дека една од главните предности на вештачката интелигенција засега не е директно менување на линијата на фронтот, туку подобрување на ситуациската свест и обработката на разузнавачките информации.

Современите командни центри треба да споредуваат огромни количини податоци – од сателитски снимки и видео од дронови до извештаи од луѓе и информации од различни сензори. За човекот тоа е исклучително бавен процес, додека алгоритмите можат да обработуваат многу поголем обем на податоци за пократко време.

Вештачката интелигенција не е само во дроновите

Технологијата веќе се користи и подалеку од самото боиште. Украинскиот систем „Делта“ и американскиот „Мејвен“ се примери на платформи кои собираат и обработуваат различни извори на податоци за да им дадат на воените командни структури поупотреблива слика за ситуацијата.

За „Проект Мејвен“ се наведуваат и многу поголеми капацитети за обработка на цели. Според податоци цитирани од истражувањето на новинарката Катрина Менсон, еден американски разузнавачки функционер проценил дека компјутерската визија го зголемила бројот на цели кои американските сили можеле да ги обработуваат од помалку од 100 дневно на околу 1.000, а со интеграција на големи јазични модели бројката била проценета на околу 5.000 дневно. Овие бројки се однесуваат на капацитетот што го опишува изворот и не треба автоматски да се толкуваат како број на успешни напади.

Тоа покажува зошто брзината на обработка станува нова компонента на воената моќ: армијата што побрзо ги поврзува информациите од различни извори може побрзо да реагира на подвижни цели.

Но автономните дронови сè уште имаат тесна улога

И покрај брзиот развој, вештачката интелигенција на фронтот сè уште најчесто извршува ограничени задачи. Дронот може сам да ја одржува стабилноста при лет, да препознае објект или да продолжи кон него кога електронското попречување ќе ја прекине врската со операторот. Тоа е особено важно затоа што во услови на силно електронско попречување операторот може да ја изгуби контролата над дронот во последната фаза од летот. Во таков случај, системите за автономна навигација можат да му овозможат на дронот да продолжи без постојана комуникација.

Украинскиот производител на дронови Олексиј Бабенко за „Фајненшел тајмс“ оценува дека само мал дел од дроновите користат вештачка интелигенција за самостојно препознавање и пронаоѓање цели. Но и мал процент станува значаен кога се работи за милиони дронови.

Украина тврди дека бројот на напади со дронови со системи за AI-наведување се зголемил повеќекратно од почетокот на 2026 година.

Следниот чекор: дронови кои работат како тим

Уште поголема промена би можеле да донесат таканаречените „роеви“ – групи машини кои меѓусебно ги распределуваат задачите. Идејата е повеќе дронови или копнени роботи да можат да координираат активности без секој од нив да биде управуван од посебен оператор. Таквите системи може да се користат за различни мисии, од извидување до координирани операции. Масовните автономни роеви сè уште се во голема мера експериментални, но помали групи веќе се тестираат и користат во различни услови.

Швајцарскиот стартап „Аутерион“ развива софтвер за координација на вакви системи. Неговиот извршен директор Лоренц Мајер смета дека недостатокот на обучени оператори ќе биде еден од факторите што ќе го туркаат развојот кон поголема автоматизација.

Кога машината ќе згреши – кој одговара?

Најголемото прашање не е само технолошко. Колку повеќе одлуки се префрлаат од човекот кон алгоритмот, толку потешко станува да се утврди одговорноста кога системот ќе донесе погрешна проценка. Алгоритамот може да направи грешка поради лоши или нецелосни податоци, погрешна идентификација или услови што не биле предвидени при неговото развивање. Во воена ситуација, таквата грешка може да има неповратни последици.

Токму затоа развојот на автономното оружје отвора прашања што не можат да се решат само со подобар софтвер: колкава човечка контрола мора да остане над машината, кој носи правна одговорност за одлуката и како да се спречи системот да ја претвори техничката проценка во автоматска одлука за напад.

„Фајненшел тајмс“ оценува дека досегашното искуство од Украина покажува дека вештачката интелигенција не ѝ обезбедила на ниту една страна одлучувачка стратешка предност. Таа, сепак, веќе го менува начинот на кој се собираат информации, се препознаваат цели и се носат одлуки во услови на војна.

Прашањето што останува е што ќе се случи ако технологијата продолжи да напредува побрзо од правилата што треба да ја контролираат. Дотогаш, „ерата на AI-војувањето“ веќе не е иднина. Таа се тестира на боиштето.