Новата енергетска криза веќе не е само прашање на тоа колку ќе чини горивото на бензинските пумпи или сметката за струја. Таа повторно го отвора старото, но неодложно прашање: дали државите ќе реагираат со краткорочни мерки за смирување на граѓаните или ќе ја искористат кризата за да ја намалат зависноста од скапа, увезена и политички ризична енергија.

Според Меѓународната агенција за енергија, конфликтот на Блискиот Исток предизвикал голем удар врз глобалните пазари на горива, со притисок врз потрошувачите и економиите низ светот. Агенцијата во својот „Energy Crisis Policy Response Tracker“ следи какви мерки преземаат владите за заштеда на енергија и поддршка на граѓаните.

Кризата не се решава само со субвенции

Главната порака од досегашните реакции е јасна: кризата не се решава само со субвенции. Дел од државите воведуваат ограничувања за користење службени возила, намалување на службени патувања, работа од дома, кампањи за штедење, ограничување на температурата на клима-уредите, поттикнување јавен превоз и мерки за помала потрошувачка на гориво. Тоа покажува дека одговорот на кризата не е само финансиски, туку и организациски: како државата, институциите, компаниите и граѓаните ја трошат енергијата. Но, најважната разлика е меѓу мерки што само ја ублажуваат цената и мерки што ја намалуваат зависноста.

Како реагираат државите

Конкретните примери покажуваат дека државите не реагираат на ист начин. Дел од нив одат кон директно ограничување на потрошувачката: Јужна Кореја воведува систем на возење според регистарски таблички за јавниот сектор и повикува приватните возила да не се користат барем еден ден неделно. Пакистан, пак, оди со четиридневна работна недела за јавната администрација, работа од дома, онлајн настава и порано затворање на пазарите и трговските центри. Шри Ланка воведува QR-систем за рационализирање на горивото за приватни автомобили и мотоцикли, а Литванија привремено ги намалува цените на локалните возови за 50 проценти.

Други земји се фокусираат на институционална дисциплина и промена на навиките. Египет воведува еден ден работа од дома за јавниот сектор, ограничување на службените патувања и исклучување на осветлувањето и електронските уреди во административниот центар по 18 часот. Сингапур, пак, препорачува клима-уредите да се поставуваат на 25 степени, да се користат вентилатори, да се штеди енергија во домаќинствата и компаниите, и да се намали употребата на приватни автомобили преку јавен превоз и споделено возење.

Најинтересни се мерките што не ја третираат кризата само како ценовен шок, туку како можност за забрзана трансформација. Холандија воведува пакет за енергетска ефикасност за домаќинства и бизниси, со соларни панели, замена на гасни котли со топлински пумпи и обнова на домовите. Обединетото Кралство ја зголемува поддршката за домаќинствата што преминуваат од греење на нафта или течен гас кон топлински пумпи и други мерки за енергетско реновирање. Франција најавува национален план за електрификација и обновување на социјалниот лизинг за електрични возила за луѓе со пониски приходи кои зависат од автомобил за работа, додека Шпанија користи даночни олеснувања за реновирање, соларна енергија и електрификација.

Во делот на директната помош, државите најчесто комбинираат ограничување на цените, намалување на даноци и таргетирана поддршка. Белгија насочува дополнителна помош кон ранливи домаќинства преку социјални енергетски фондови, Хрватска комбинира ограничување на цените на горивата со поддршка за ранливи групи и сектори како транспортот и земјоделството, а Ирска обезбедува насочена енергетска поддршка за пензионери, негуватели и лица со попреченост. Овие примери покажуваат дека најодржливиот одговор не е една универзална мерка, туку комбинација од брза социјална заштита и политики што ја намалуваат идната зависност од скапи енергенси

Што значи ова за Македонија

Во таа смисла, препораката не е државите да изберат меѓу помош за граѓаните и зелена транзиција, туку да ги поврзат двете. Најранливите домаќинства мора да бидат заштитени од ценовниот удар, но јавните пари не треба трајно да ја субвенционираат зависноста од фосилни горива. Подобриот одговор е насочена помош, инвестиции во енергетска ефикасност, јавен превоз, обновливи извори, електрификација и јасни кампањи за намалување на потрошувачката.

За земји како Македонија, ова е особено важно. Малите економии се почувствителни на надворешни ценовни шокови, увоз на енергенси и нестабилност на пазарите. Затоа прашањето не е само како да се преживее следната зима или следниот ценовен удар, туку како да се намали ризикот секоја нова геополитичка криза да се претвори во домашна енергетска и социјална криза.

Македонија веќе добро знае дека енергетската криза најбрзо се прелева врз сметките на граѓаните, врз трошоците на компаниите и врз државниот буџет. Затоа домашниот одговор не треба да се исцрпи само со субвенции и замрзнати цени. Потребни се мерки што ќе ја намалат потрошувачката на долг рок: енергетско реновирање на домовите, поддршка за ранливите домаќинства, повеќе обновливи извори, подобар јавен превоз и институции што први ќе покажат како се штеди енергија.

Одговорот, според логиката на мерките што ги следи ИЕА, е комбинација од брза заштита за граѓаните и долгорочна промена на системот. Следната енергетска криза за Македонија не треба да биде само уште една сезона на субвенции, апели и страв од сметки, туку момент во кој државата ќе одлучи дали ќе продолжи да ја плаќа цената на зависноста или конечно ќе почне да инвестира во отпорност.