Кризата со Дунав веќе го надмина она што досега се сметаше за најлошо можно сценарио. Кај Бездан, на границата меѓу Хрватска и Србија, на 3 август беше измерен водостој од минус 163 сантиметри – цели 20 сантиметри понизок од дотогашниот апсолутен рекорд, поставен уште во 1909 година. Прогнозите на Републичкиот хидрометеоролошки завод на Србија најавуваат дека нивото до 7 август ќе падне и до минус 170 сантиметри, без изгледи за подобрување.
Хидролошките експерти предупредуваат дека кога сите метеоролошки параметри ќе се вратат кон просечните вредности, тоа би можело да значи катастрофални поплави подоцна оваа есен. Природата, велат тие, ретко се враќа во рамнотежа постепено.
Унгарија – ја гаси единствената нуклеарна централа
Најдраматичниот потег дојде од Унгарија. Премиерот Петер Маѓар соопшти дека земјата следната недела целосно ќе ја запре работата на единствената нуклеарна централа „Пакс“, поради критично ниското ниво на Дунав, неопходно за ладење на реакторите.
Централата вообичаено произведува речиси половина од електричната енергија во земјата, што значи дека Унгарија влегува во есента со сериозен енергетски дефицит токму во период кога целиот регион ќе бара дополнителен увоз на електрична енергија.
Бугарија – бродови се насукуваат, наводнувањето запира
Бугарскиот дел на Дунав бележи слична драма. Кај Русе, водостојот на 4 август падна на минус 94 сантиметри, намалувајќи се за уште два сантиметри за само едно деноноќие – меѓу најниските вредности измерени од 1940 година.
Кај Видин, патнички брод остана заглавен во исушеното корито, по што властите мораа итно да ги евакуираат патниците. Кај Свиштов нивото падна на минус 37 сантиметри, а кај Лом на само четири сантиметри над условната нула.
Пловидбата низ бугарскиот дел од Дунав практично е парализирана. Протокот кај Русе се намали на само 1.773 кубни метри во секунда, а бугарските власти официјално прогласија форсмажорна состојба.
Ниското ниво на Дунав доведе и до запирање на дел од системите за наводнување во соседна Романија, кои зависат од истиот речен слив. На повеќе места реката откри и остатоци од Втората светска војна, кои со децении биле скриени под водата.
Хрватска – Драва и Сава под притисок
Во Хрватска, кризата најсилно се чувствува на Драва, каде ниските водостои и високите температури негативно влијаат врз речниот екосистем и рибниот фонд поради намаленото количество растворен кислород во водата.
Состојбата на Сава е подобра, но и таму има предупредувања. За разлика од Дунав, чиј слив главно зависи од врнежите во Централна Европа и на Балканот, Сава добива дополнителни количества вода од запад, што засега ја штити од најекстремното сценарио.
Сепак, властите предупредуваат дека капењето во погодените реки не се препорачува, а речниот сообраќај по Дунав е сериозно нарушен. Товарните бродови пловат со намален товар, а неколку туристички пловила веќе се насукаа на новоформирани песочни наноси, по што следуваа итни евакуации на патниците.
Дополнителен показател за размерите на кризата е Србија, каде увозот на гориво по реката веќе е намален за околу една четвртина поради ограничената пловидба.
Зошто ова е важно и за Македонија
Иако Македонија не лежи на Дунав, таа е дел од истиот регионален електроенергетски пазар. Кога централи како „Пакс“ или „Черна вода“ произведуваат помалку или привремено запираат со работа, а соседните земји истовремено бараат повеќе увозна електрична енергија, цените на регионалните берзи растат за сите, вклучувајќи ја и Македонија.
Домашниот електроенергетски систем веќе се соочува со сопствени предизвици. Рудниците располагаат со сè помалку квалитетен јаглен, ЕСМ дополнително увезува јаглен и гориво, РЕК Осломеј произведува минимални количества, а старите блокови на РЕК Битола се подложни на чести дефекти.
Парадоксот со македонските реки, подобро од лани, но не насекаде
Токму тука се појавува интересниот парадокс. За разлика од драматичната состојба на Дунав, реките Црн Дрим и Радика годинава имаа релативно поволна хидролошка состојба.
Според официјалните податоци на ЕСМ, само во мај 2026 година производството во хидроцентралите било зголемено за 76 проценти во споредба со истиот период лани, додека производството од ветерните електрани пораснало за 10 проценти.
Во истиот месец, хидроцентралите произвеле 138.015 мегават-часови електрична енергија – речиси колку и термоцентралите.
Дојранското Езеро – долго под критичниот минимум
Најзагрижувачката домашна слика доаѓа од Дојранското Езеро. Според последните податоци на Управата за хидрометеоролошки работи, нивото на езерото изнесува 145,26 метри надморска височина, речиси еден метар под договорениот минимум од 146,13 метри, утврден со билатералниот договор со Грција, бидејќи станува збор за прекуграничен воден ресурс.
По шестмесечна пауза, хидросистемот „Ѓавато“ кај Богданци повторно почна да го полни езерото, испумпувајќи околу 200 литри вода во секунда.
Преспанското Езеро – тивка, долгорочна криза
Сличен, но уште подолгорочен проблем постои и кај Преспанското Езеро, кое со децении континуирано го губи водниот волумен поради комбинација од климатските промени, намалените врнежи, интензивното наводнување и променетиот режим на подземните води.
Бидејќи Преспа е заеднички екосистем на Македонија, Албанија и Грција, трајното решение може да се постигне само преку регионална соработка. Целокупната слика покажува дека Македонија моментално е во подобра позиција од дел од соседните земји што директно зависат од Дунав. Домашните хидроцентрали годинава произведуваат повеќе електрична енергија отколку лани, додека Хрватска, Бугарија, Унгарија и Романија се соочуваат со историски ниски водостои.
Но тоа не значи дека земјата е имуна. Дојранското Езеро останува под критичниот минимум и зависи од вештачко полнење, Преспанското Езеро продолжува да го губи водниот волумен, а цената на увезената електрична енергија и понатаму ќе зависи од регионалната енергетска и хидролошка состојба.
