Летото 2026 година на Западен Балкан го одбележаа долги колони и повеќечасовни чекања на граничните премини. Една од главните причини е новиот европски Систем за влез/излез (EES), дигитален систем што ги заменува печатите во пасошите со биометриска регистрација на државјани од земји надвор од Европската Унија. Наместо побрз проток, првите месеци од неговата примена се совпаднаа со најголемиот туристички бран во годината, а резултатот беа рекордни гужви, најдраматично на границата меѓу Хрватска и Црна Гора, каде колоните достигнаа повеќе од 20 километри, а чекањето надмина десет часа.
Што е ЕЕС и зошто создава дополнителни задржувања?
Системот за влез/излез (EES) претставува нов дигитален механизам на Европската Унија со кој за секој државјанин на трета земја, меѓу нив и Македонија, Србија, Косово, Албанија и Црна Гора при влез во Шенген-зоната се евидентираат отпечатоци од прсти и фотографија на лицето, наместо класичен печат во пасошот.
Целта е подобра контрола на престојот и побезбедни надворешни граници, но во пракса секоја регистрација трае подолго од досегашната постапка. Во денови кога илјадници туристи пристигнуваат речиси истовремено, и неколку дополнителни десетици секунди по патник се претвораат во километарски колони. Токму поради ваквите проблеми, Европската комисија им овозможи на земјите-членки привремено да ја поедноставуваат постапката во периоди на екстремна фреквенција, мерка што засега важи до 6 септември 2026 година.
Хрватска: колони подолги од 20 километри
Најтешка беше состојбата на границата меѓу Хрватска и Црна Гора. Според податоците на Хрватскиот авто-клуб (HAK), чекањето надминало десет часа, додека возачи сведочеа дека во одредени периоди траело и подолго. Колоните достигнале повеќе од 20 километри, а службите на цивилната заштита делеле вода на патниците заглавени во жештините. Итната медицинска помош интервенирала во повеќе случаи, додека хрватските власти најавија дека, кога ќе биде неопходно, привремено ќе ја поедноставуваат биометриската регистрација за да се забрза протокот.
Грција: притисок на Евзони и Дојран
Грција уште пред почетокот на сезоната предупреди дека новиот систем може значително да ги забави граничните премини, особено Евзони, низ кој секое лето минуваат десетици илјади туристи од Македонија и Србија.
Поради очекуваните гужви, грчките власти воведоа дополнителни мерки за побрза обработка на патниците во периодите со најголема фреквенција.
Каква е состојбата во Македонија?
Според извештаите на АМСМ, на Богородица, Дојран и Табановце редовно се бележи зголемена фреквенција на возила, а задржувањата најчесто се движат од 30 минути до околу еден час, зависно од денот и времето.
АМСМ предупредува дека чекањето на грчка страна често е значително подолго отколку на македонската.
Истата слика низ целиот регион
Со истиот предизвик се соочуваат и Србија, Косово, Албанија, Босна и Херцеговина и Црна Гора, бидејќи нивните државјани исто така подлежат на задолжителна биометриска регистрација при влез во Шенген.
Во комбинација со рекордниот број туристи, ова создава дополнителен притисок врз ограничениот број гранични премини кон Европската Унија.
Безбедност или удобност?
Иако патниците најмногу ги чувствуваат долгите чекања, Европската Унија нагласува дека ЕЕС има значајна безбедносна улога. Според официјалните податоци, системот веќе помогнал да се спречат десетици илјади нерегуларни влезови во ЕУ и полесно да се идентификуваат лица кои го пречекориле дозволениот престој.
Можноста за привремено поедноставување на контролите останува во сила до почетокот на септември, но експертите предупредуваат дека гужвите веројатно ќе продолжат до крајот на туристичката сезона.
Дополнително, ЕЕС е само првиот чекор во реформата на европските „паметни граници“. Во следната фаза треба да започне и системот ETIAS, преку кој патниците од земјите што не се членки на ЕУ ќе треба однапред да добијат електронско одобрение за патување. Дотогаш, за голем дел од граѓаните на Западен Балкан, патувањето кон Европската Унија ќе значи едно правило повеќе и барем засега, уште малку повеќе трпение на граница.
