На 25 мај 2026 година, генералниот директор на Светската здравствена организација Тедрос Адханом Гебрејесус изјави дека избивот на ебола во ДР Конго и Уганда „ќе се влоши пред да се подобри”. Со над 900 сомнителни случаи, 220 сомнителни смртни случаи и ниту една лиценцирана вакцина или лек за тековниот сој, прашањето не е само медицинско: тоа е прашање за тоа дали светот, и Европа, научиле нешто од минатото.

„Епидемијата нè надминува”: Тедрос алармира светот

На виртуелниот министерски брифинг на 25 мај, генералниот директор на СЗО Тедрос Адханом Гебрејесус изјави дека избивот се шири брзо и дека здравствените тимови сега играат игра на достигнување. „Итно ги засилуваме операциите, но во овој момент епидемијата нè надминува”, рече тој, додавајќи дека провинциите Итури и Северен Киву се под висока безбедносна закана, со засилени борби во последните месеци кои предизвикале раселување на повеќе од 100.000 луѓе.

Тедрос исто така нагласи дека доцното откривање на избивот значи дека здравствените тимови сега трчаат зад многу брзо движечка епидемија, а во последната недела имало два безбедносни инциденти во здравствени установи во засегнатите подрачја. Епидемијата се проширила и далеку надвор од почетното жариште: случаи биле пријавени на растојание од над 200 километри од „нулта точка” во провинцијата Итури, а случаи се регистрирани и во главниот град Кинshasa и во угандискиот главен град Кампала. 

Ебола без лек: Зошто Бундибуџо е поинаков предизвик

Тековната епидемија е предизвикана од вирусот Бундибуџо, за кој не постојат одобрени вакцини или терапии. Претходни избиви на овој сој се случиле само двапати: во Уганда во 2007 година и во ДР Конго во 2012 година. СЗО препорача приоритизирање на два моноклонални антитела за клинички испитувања. 

Ова е клучна разлика во споредба со избивањата на сојот Заир, против кој постои лиценцирана вакцина. Во услови на активен вооружен конфликт, недоверба на локалното население и отежнат пристап до оддалечените подрачја, отсуството на вакцина го прави одговорот суштински покомплексен.

Намалената американска помош: Перфектна бура

Додека Трамповата администрација тврди дека нејзините напори се поефикасни, работниците на теренот и експертите велат дека намалувањата на американската помош и отпуштањата во повеќе области ја ослабиле глобалната способност за одговор на ебола. Повлекувањето на финансирањето од СЗО, распуштањето на УСАИД, намалувањата во американскиот Центар за контрола и превенција на болести и намалувањето на вкупната здравствена помош за ДР Конго и Уганда сите заедно ги ослабиле глобалните здравствени системи кои се клучни за ефикасен одговор на избивања.

Американската агенција за меѓународен развој УСАИД испратила околу 67 милиони долари странска помош за ДР Конго во последните три месеци на 2025 година, наспроти 715 милиони долари во фискалната 2025 и речиси 1,2 милијарди долари во фискалната 2024 година.

Директорката на Оксфам за ДР Конго, д-р Манењи Мангунду, предупреди дека ДР Конго е под активна војна на исток, што може да влијае на способноста на земјата да ги координира превентивните мерки. „Вирусите не почитуваат политички одлуки или граници. Повлекувањето од глобалното лидерство и намалувањето на финансирањето за земји како ДР Конго ќе имаат сериозни последици”, изјавила таа. 

Лекциите од 2014 кои не биле научени

Независна ревизија на одговорот на СЗО на западноафричкиот избив во 2014 година откри дека задоцнетото прогласување на меѓународна вонредна здравствена состојба е само една од грешките на организацијата. Извештајот препорачал создавање систем за рано предупредување пред прогласување на вонредна состојба, воспоставување фонд за итни случаи од 100 милиони долари и зголемување на капацитетот на СЗО за одговор на здравствени кризи. 

Во 2026 година, историјата делумно се повторува. Избивот бил детектиран доцна, со веќе стотици случаи при првото официјално соопштение. Провинциите зафатени со болеста се под активен вооружен конфликт. Меѓународните ресурси се намалени. И сојот нема ниту лек ниту вакцина.

Европската унија во мај 2026 година ја усвои Глобалната иницијатива за здравствена отпорност, стратешка рамка за идно дејствување на ЕУ со цел побрзо реагирање на здравствени закани и кризи во меѓусебно поврзан свет. 

Колкав е ризикот за Европа

Ризикот за општата популација во Европа од тековниот избив на ебола останува многу низок, оценила ECDC, додавајќи дека земјите членки на ЕУ и ЕЕА треба да ја зајакнат подготвеноста додека ситуацијата продолжува да се развива. 

Сепак, ризикот не е нула. На 19 мај американскиот мисионерски лекар Питер Стафорд, заразен додека лекувал пациенти во болницата Нјанкунде во источно Конго, бил транспортиран со воздух до Берлин и сместен во специјализираниот изолациски оддел на болницата Шарите, истата единица која лекувала пациенти за време на западноафричкиот избив во 2014 година. Шест лица со висок ризик ќе бидат набљудувани во Германија и Чешка.

Излезното скрининг скенирање во засегнатите земји е клучно за намалување на ризикот, но не може целосно да спречи извоз на случаи, бидејќи болеста може да се развие откако патникот веќе ја напуштил засегнатата зона. 

Мерките кои Европа мора да ги преземе

Европската комисија на 22 мај издала мислење на Комитетот за здравствена безбедност за заеднички пристап на ЕУ кон избивот, вклучувајќи насоки за превентивни мерки и препораки за излезно скрининг скенирање во засегнатите земји.

ECDC препорачала земјите членки на ЕУ и ЕЕА да ја зајакнат подготвеноста, вклучувајќи брза идентификација и изолација на сомнителни и потврдени случаи, следење на контактите, преглед на капацитетите за тестирање и дијагностика и обезбедување дека здравствените установи имаат соодветни процедури, обучен персонал и опрема за безбедно управување со случаите. 

Прашањето за термални скенери на аеродромите и граничните премини останува отворено. Искуството од 2014 година покажало дека скенирањето на телесната температура при влез може да помогне, но не е доволно, бидејќи инкубацискиот период може да трае до 21 ден. Клучниот механизам е информирање на патниците и брза реакција на здравствениот систем кога ќе се пријават симптоми.

Не пандемија, но сериозна закана

Еболата не е ковид-19. Не се пренесува преку воздух, не се шири преку обичен контакт и нема ефикасна трансмисија меѓу луѓе без директен контакт со телесни течности. Тоа ја прави пандемијата малку веројатна во европски услови.

Но пораката на Тедрос е јасна: светот повторно трча зад вирусот наместо пред него. „Земјите кои граничат со ДР Конго се под особено висок ризик и треба итно да преземат акција”, предупреди тој, додавајќи дека СЗО нема да се одмори додека не го стави под контрола избивот. 

За Европа, поуката е позната: подготвеноста не се гради во моментот кога вирусот ќе се открие. Се гради со години, со инвестиции, со протоколи и со меѓународна соработка која не смее да се жртвува на олтарот на политички одлуки.

s?