Од своето официјално препознавање во 1981 година, ХИВ инфицирал вкупно околу 92 милиони луѓе ширум светот, а 44,2 милиони починале од болести поврзани со СИДА, покажуваат последните податоци на УНАИДС, објавени во јули 2026 година. Денес 41 милион луѓе живеат со вирусот, повеќе луѓе отколку кога било во историјата, но и повеќе од нив живеат подолго и поздраво отколку во кое било претходно време, благодарение на терапија што трансформирала смртна пресуда во хронична, контролирана состојба. Во Македонија, официјалните податоци на Институтот за јавно здравје покажуваат вкупно 754 регистрирани случаи од почетокот на епидемијата во 1987 година до денес.

Потекло далеку пред првиот дијагностициран случај

Иако болеста официјално е препознаена дури во 1981 година, вирусот циркулирал многу подолго пред тоа. Генетските анализи покажуваат дека ХИВ потекнува од Киншаса, во денешна Демократска Република Конго, уште околу 1920 година, преку пренос од шимпанза на луѓе. Оттаму вирусот постепено се проширил кон Хаити и Карибите, а потоа, околу 1970 година, стигнал и до Њујорк, пред да се рашири и на западниот брег на САД во текот на истата деценија, сево ова со децении пред некој воопшто да го идентификува.

Првите случаи и молчењето што траело четири години

На 5 јуни 1981 година, американскиот Центар за контрола на болести (CDC) го објавил првиот официјален извештај – пет претходно здрави хомосексуални мажи во Лос Анџелес се разболеле од редок вид пневмонија, вообичаено поврзан со целосно ослабен имунитет. Само еден месец подоцна, на 3 јули, „Њујорк тајмс“ го објавил првиот голем медиумски напис за новата, мистериозна болест, под наслов „Редок карцином забележан кај 41 хомосексуалец“. Бидејќи главно ги погодувала хомосексуалните мажи, болеста првично неофицијално била нарекувана „геј-поврзан имунодефицитен синдром“, пред CDC во 1982 година конечно да го воведе терминот СИДА.

Институционалниот одговор бил алармантно бавен. И покрај растечкиот број заболени и починати, американските власти на највисоко ниво останале речиси целосно тивки цели четири години, дури во септември 1985 година претседателот Роналд Реган првпат јавно ја спомнал болеста. До тој момент, само во САД веќе биле засегнати најмалку 7.700 луѓе, а над 3.500 веќе биле починати.

Од првиот тест до првиот лек

Пресвртница дошла во 1983 година, кога научници од Институтот „Пастер“ во Франција, предводени од Лик Монтање и Франсоаз Баре-Синуси, го идентификувале самиот вирус, подоцна именуван ХИВ. Во 1985 година бил одобрен и првиот тест за откривање на вирусот во крвта, а истата година смртта на актерот Рок Хадсон значително ја зголемила јавната свест за болеста. Во 1987 година конечно бил одобрен и првиот лек – АЗТ (зидовудин),иако со ограничена ефикасност и значителна токсичност во тогашните дози. Вистинската револуција во лекувањето дошла дури со воведувањето на комбинираната антиретровирусна терапија во втората половина на деведесеттите години.

Стигмата што ја надживеа науката

И покрај огромниот научен напредок, стигмата поврзана со ХИВ останува жива и денес, речиси половина век по првите случаи. Раната асоцијација на болеста со маргинализирани заедници оставила траен белег врз начинот на кој општеството ја перцепира болеста. Случајот со американскиот тинејџер Рајан Вајт, кој во 1986 година добил дозвола да се врати на училиште откако претходно бил спречен поради страв дека болеста е заразна преку обичен контакт, останува симболичен пример за длабочината на стравот и незнаењето што ги придружувале првите години од епидемијата.

Во 1991 година, кошаркарската легенда Меџик Џонсон јавно објавил дека е носител на вирусот, значително помагајќи да се разбие стереотипот дека станува збор исклучиво за „геј болест“. Истата година, пејачот на групата „Квин“, Фреди Меркјури, објавил дека боледува од СИДА, а починал само еден ден подоцна.

Супсахарска Африка – континентот што и денес плаќа најголема цена

Од сите региони во светот, супсахарска Африка останува најтешко погодена од ХИВ. Според УНИЦЕФ, во 2024 година овој регион сочинувал околу 65 % од сите луѓе со ХИВ на светско ниво, но дури 86 % од сите деца и адолесценти со ХИВ во светот. Во Есватини, според податоците на Светската банка, ХИВ е главна причина за смрт, засегнувајќи околу 23 % од населението, а според организацијата Лекари без граници, реалната бројка може да достигне и 25 %. Супсахарска Африка бележи и пораст од 62 % на новите инфекции кај жените и девојчињата, кои во тој регион сочинуваат дури 63 % од сите нови случаи.

Децата – најранливата, но најчесто заборавена страна на епидемијата

Според последните податоци на СЗО, во 2025 година 1,3 милиони деца на возраст од 0 до 14 години живееле со ХИВ ширум светот, а 93.000 деца се заразиле само во текот на таа година. И покрај значителниот напредок во превенцијата на преносот од мајка на дете, во 2024 година секој ден просечно 712 деца се заразувале со вирусот, а околу 250 деца дневно умирале од причини поврзани со СИДА. Веројатно најтешката бројка е бројот на деца сирачиња до крајот на 2024 година околу 13,8 милиони деца под 18 години загубиле еден или двајцата родители поради причини поврзани со СИДА, соочувајќи се дополнително и со зголемен ризик од сиромаштија, бездомништво и прекин на школувањето.

Иако постои ефикасна терапија што преносот од мајка на дете го намалува на под 5 %, во земјите од Западна и Централна Африка речиси половина од бремените жени и доилките со ХИВ во 2023 година сепак не примале антиретровирусна терапија, празнина што директно го одржува бројот на новите детски инфекции висок.

Улогата на СЗО и глобалните фондови

Светската здравствена организација, преку УНАИДС, ги координира глобалните напори преку целите „95-95-95“ – до 2025 година, 95 % од луѓето со ХИВ треба да го знаат својот статус, 95 % од нив да примаат терапија, а 95 % од оние што примаат терапија да имаат целосно потиснат вирус. Според последните податоци, светот моментално стои на околу 88-78-74 %. Клучна улога во финансирањето на глобалниот одговор со децении играле фондови како Глобалниот фонд и американскиот ПЕПФАР (Претседателски итен план за помош при СИДА) – до неодамна најголем светски донатор за борбата против ХИВ.

Замрзнувањето на ПЕПФАР под администрацијата на Трамп и неговите последици

На 24 јануари 2025 година, само неколку дена по стапувањето на функцијата, американската администрација на претседателот Доналд Трамп го замрзна речиси целото американско странско помагање, вклучувајќи го и ПЕПФАР – програма што пред 2025 година финансирала и до 80–90 % од националните програми за борба против ХИВ во одредени земји.

Иако подоцна биле воведени ограничени исклучоци за програми што директно спасуваат животи, според повеќе независни анализи, реалното враќање на теренот било бавно и нецелосно поради административни и логистички пречки. Државниот секретар Марко Рубио изјавил дека ПЕПФАР ќе продолжи да постои, но дека, како и секоја помошна програма, треба со текот на времето да се намалува откако ќе ја исполни целта.

Состојбата во Македонија

Според официјалните податоци на Институтот за јавно здравје, кумулативниот број на регистрирани лица со ХИВ/СИДА во Македонија, за целиот период од 1987 година до денес, изнесува 754. Од нив, 141 лице починало, 497 лица моментално живеат со ХИВ, а 116 се водат како изгубени за следење, најчесто поради иселување. Само во јуни 2026 година биле пријавени седум нови случаи, сите кај лица од машки пол, на возраст од 20 до 59 години.

Половина век подоцна, истата болест, различен свет

Патот на ХИВ низ последните четириесет и пет години е приказна за две спротивставени сили – извонреден научен напредок што вирусот го претворил од сигурна смртна пресуда во хронична, управлива состојба, и истовремено упорна општествена стигма и, во последниве две години, нагло слабеење на токму она меѓународно финансирање што овозможи толкав напредок. Она што некогаш било целосно непозната болест без име, денес е добро разбрано медицинско прашање – но токму во моментот кога решението изгледаше најблизу, светот, а особено децата во супсахарска Африка, се соочуваат со ризик тој напредок делумно да се сврти назад.