Проектот за брз автобуски превоз во Скопје, познат како БРТ, повторно се придвижува по четиригодишен застој, но со него се враќаат и прашањата за неговата оправданост, влијанието врз животната средина и безбедноста на граѓаните. Во нова анализа, меѓународната еколошка мрежа CEE Bankwatch Network предупредува дека измените во проектот можат да ги поткопаат придобивките поради кои Европската банка за обнова и развој (ЕБОР) одобри заем од 70 милиони евра.

Според организацијата, градските власти донеле важни одлуки за трасата и технологијата на автобусите без соодветна јавна расправа и дополнителни анализи. Последиците би можеле да ги почувствуваат токму граѓаните на кои новиот систем треба да им го олесни движењето низ градот.

Велосипедските патеки и зеленилото повторно се под закана

Првичниот концепт предвидуваше БРТ да се движи по средишниот дел на главните булевари. По реакциите на граѓанските иницијативи, кои предупредуваа на уништување зеленило и можни ризици за главниот водоводен систем, градските власти одлучија автобусите да се движат по крајните леви сообраќајни ленти.

Но, според Bankwatch, ова решение отвора нов проблем.

Граѓанската иницијатива „НаТочак“ во октомври годинава предупредила дека расположливиот простор на булеварите не е доволен за истовремено да се зачуваат постојните велосипедски патеки, тротоарите и дрворедите.

Анализите на попречните профили на булеварите покажуваат дека реализацијата на новиот концепт може да доведе до стеснување на просторот за пешаците и велосипедистите, отстранување зеленило или нивно принудно движење по заеднички, несоодветно уредени површини. Особено е проблематична состојбата на булеварот „Партизански одреди“, една од ретките градски сообраќајници со релативно развиена велосипедска инфраструктура.

Наместо електрични автобуси, повторно природен гас

Второто сериозно предупредување се однесува на технологијата што ќе ја користат новите автобуси.Првичниот концепт предвидуваше хибридни возила на компримиран природен гас и електрична енергија. Меѓутоа, според тендерската документација што ја анализира Bankwatch, новите автобуси ќе користат компримиран природен гас, познат како CNG.

Организацијата смета дека ваквиот избор е чекор назад во време кога европските градови сè повеќе инвестираат во целосно електричен јавен превоз.

Дополнителен парадокс е што Министерството за транспорт во август 2026 година потпишало договор за набавка на 150 електрични автобуси, од кои околу 100 се наменети за Скопје, заедно со 75 полначи. Тоа значи дека градот планира паралелно да развива два системи за јавен превоз со различни погонски технологии.

Bankwatch предупредува дека автобусите на природен гас и понатаму емитуваат загадувачки материи, меѓу кои азотни оксиди, јаглерод моноксид и метан. Организацијата се повикува и на истражувања на Заедничкиот истражувачки центар на Европската комисија, кои покажуваат дека современите CNG автобуси не се ослободени од сериозни емисии.

Депоа со гасни инсталации во близина на населени места

Посебно внимание во анализата е посветено на безбедноста на планираните депоа. Според Bankwatch, складиштата за гас, компресорите и станиците за полнење треба да бидат поставени во депоата на двата краја од првата БРТ-линија, во Ѓорче Петров и Ново Лисиче. Во нивната околина се наоѓаат станбени објекти, училишта, здравствени установи и други јавни содржини.

Организацијата бара дополнително разгледување на ризиците поврзани со големите гасни инсталации и интензивното полнење автобуси. Овие предупредувања не претставуваат доказ дека депоата ќе бидат небезбедни, но укажуваат на потребата од детални и јавно достапни безбедносни процени.

Дали новиот превоз ќе биде достапен за сите?

Во тендерската документација се разгледува можноста патниците да ги купуваат или валидираат билетите пред влегувањето во автобусите, а пристапот до платформите потенцијално да биде регулиран со физички бариери.

Бидејќи постојките ќе се наоѓаат во средишниот дел на прометните булевари, Bankwatch прашува како ќе биде организиран безбеден пристап за лицата со попреченост, постарите граѓани и родителите со детски колички. Организацијата предупредува дека недоволниот простор околу платформите може да создаде опасни ситуации, особено доколку патниците мора да чекаат надвор од нив додека не го валидираат билетот.

Ова прашање е особено важно за град во кој користењето на јавниот превоз драстично опаднало. Според податоците наведени во анализата, бројот на годишни патувања со јавниот превоз во Скопје се намалил од 52 на 22 милиони во период од десет години.

Скопје нема простор за уште еден погрешен експеримент

ЕБОР го одобри заемот за БРТ во ноември 2020 година, со цел да се подобри јавниот превоз и да се намали загадувањето на воздухот. По локалните избори во 2021 година проектот беше запрен, а по изборите во 2025 година повторно активиран.

Во септември 2026 година беше објавена постапка за претквалификација за изградба на првата линија од Ѓорче Петров до Ново Лисиче, со рок за пријавување до 23 ноември. Bankwatch бара ЕБОР да не ги игнорира предупредувањата, да инсистира на јавни консултации и да ја преиспита употребата на фосилен гас во проектот.

За Скопје, кое со години се соочува со недостиг од автобуси, загадување и сè помала доверба во јавниот превоз, ова е прашање што оди подалеку од изборот на технологија. Градот треба да одговори дали со 70 милиони евра ќе создаде систем што ќе им служи на граѓаните во следните децении, и дали пред почетокот на изградбата ќе им овозможи да видат што точно ќе се случи со нивните булевари, тротоари, велосипедски патеки и зеленило.

Извор: CEE Bankwatch Network