Повеќе од 2.500 летови се откажани во САД во саботата, 14 ноември, по големиот технички прекин што претходниот ден го запре воздушниот сообраќај низ земјата на повеќе од четири часа. Иако американските власти ја укинаа забраната за полетување, авиокомпаниите предупредуваат дека последиците може да продолжат со денови.

Кризата не ги погодува само патниците во Соединетите Американски Држави. Таа може да влијае и врз меѓународните авионски врски, вклучително и врз патниците од Македонија кои патуваат кон американските градови преку европските и турските аеродроми.

За нив главното прашање не е само дали авионот од Скопје ќе полета навреме. Многу поважно е дали ќе го фатат следниот лет, кој ќе ги покрие трошоците ако заглават во транзит и дали авиокомпанијата ќе им обезбеди нова резервација.

Зошто проблем во Америка може да го наруши летот од Скопје?

Македонија нема редовна директна авионска линија со Соединетите Американски Држави. Патниците од Скопје најчесто патуваат преку големи меѓународни аеродроми, како Истанбул, Виена, Франкфурт, Цирих или Варшава, зависно од авиокомпанијата и купениот билет.

Токму овие поврзувања го прават патувањето чувствително на нарушувања во американскиот воздушен сообраќај.

Дури и ако првиот лет од Скопје кон европскиот аеродром се реализира според распоредот, трансатлантскиот лет може да биде одложен или откажан.

Дополнителен проблем се авионите што треба да пристигнат од САД во Европа и повторно да полетаат во обратната насока. Кога еден авион ќе остане заглавен во Америка, тоа може да го наруши распоредот на повеќе наредни летови.

Затоа кризата може да се почувствува и на аеродроми кои немаат никаква техничка поврзаност со американскиот систем за контрола на летање.

Најголемиот ризик е пропуштениот поврзан лет

Замислете патник од Скопје кој патува до Њујорк преку Виена, а потоа треба да продолжи кон Чикаго.

Доколку летот од Виена до Њујорк доцни неколку часа, постои опасност патникот да го пропушти следното поврзување кон Чикаго.

Во таква ситуација најважно е дали целото патување е купено со една резервација.

Ако сите летови се дел од ист билет, авиокомпанијата генерално има обврска да обезбеди продолжување до крајната дестинација според применливите правила и условите на превоз.

Но, ако патникот самостојно купил два одделни билета, на пример Скопје–Виена и Виена–Њујорк, ризикот е значително поголем. Доцнењето на првиот лет не значи дека втората авиокомпанија автоматски ќе обезбеди нов билет без доплата.

Оваа разлика може да значи дополнителен трошок од неколку стотици евра, особено кога нов билет се купува непосредно пред полетување.

Што ако Македонец остане заглавен на американски аеродром?

Патниците што веќе се наоѓаат во САД и планираат враќање во Македонија се соочуваат со поинаков проблем.

Доколку домашниот американски лет е откажан, може да го пропуштат и меѓународниот лет кон Европа.

Ако двата лета се на една резервација, патникот треба веднаш да побара авиокомпанијата да го пренасочи кон крајната дестинација.

Доколку билетите се одвоени, продолжувањето на патувањето може да зависи од условите на секоја авиокомпанија.

Во случај на откажан лет до, од или во рамките на САД, американските правила предвидуваат право на враќање на парите доколку патникот не прифати алтернативно патување. Тоа право важи и за неповратни билети кога летот го откажала авиокомпанијата.

Но, враќањето на цената на билетот не значи автоматски покривање на хотел, оброци или дополнителен превоз.

Таквите трошоци зависат од причината за откажувањето, обврските на превозникот, евентуалното патничко осигурување и правилата што се применуваат на конкретниот лет.

Може ли да се добие отштета од 600 евра?

За Македонците што патуваат преку Европската Унија, важни се и европските правила за правата на авионските патници, познати како ЕУ 261/2004.

За летови што поаѓаат од аеродром во Европската Унија кон САД, правилата вообичаено важат без оглед на тоа дали авиокомпанијата е европска или американска.

Во одредени ситуации, при големо доцнење или откажување на лет, патниците можат да имаат право на паричен надомест до 600 евра за долги релации.

Но, тоа не значи дека секој патник погоден од американската криза автоматски има право на ваква отштета.

Кога причината за прекинот е надвор од контролата на авиокомпанијата, како сериозен проблем во системот за контрола на летање, може да се применат исклучоци од обврската за паричен надомест.

Сепак, доколку европските правила се применуваат, правото на грижа за патникот, како оброци, сместување кога е неопходно и алтернативно патување, може да остане во сила и кога не следува парична отштета.

За патувања што започнуваат во Скопје, кое е надвор од ЕУ, примената на европските правила врз целата маршрута е посложена и зависи од конкретната резервација, превозникот и летот на кој настанало нарушувањето.

Што се случи со американскиот систем?

Причината за големиот прекин, според американските власти, била во застарената техничка инфраструктура на контролата на летање.

Новата технологија што се воведувала во системот ја преоптоварила постојната опрема, по што се појавиле прекини во комуникацијата и проблеми со радарските податоци.

Поради безбедносните ризици, Федералната управа за авијација наредила привремено запирање на полетувањата на национално ниво.

Забраната била укината во петокот, 13 ноември, околу 20:15 часот по американско источно време.

Но, во авијацијата четиричасовен прекин не завршува во моментот кога повторно ќе се дозволи полетување.

Авионите, екипажите и патниците остануваат на погрешни локации, а компаниите мора да ги усогласат распоредите со ограничените капацитети на аеродромите.

Токму затоа последиците од еден технички проблем можат да траат многу подолго од самиот прекин.

Кои американски аеродроми се најпогодени?

Големи нарушувања беа регистрирани на аеродромите во Чикаго, Атланта, Далас, Њујорк и Вашингтон.

Овие аеродроми се важни транзитни центри за патниците што пристигнуваат од Европа и продолжуваат кон други американски градови.

За патниците од Македонија ова е особено важно кога крајната дестинација не е градот во кој првпат слетуваат во САД.

Доколку меѓународниот лет пристигне во Њујорк, а следното поврзување кон друга држава или град биде откажано, патникот може да остане заглавен на американскиот аеродром и покрај успешното прекуокеанско патување.

Што треба да направат Македонците што имаат билет за САД?

Патниците што во наредните денови планираат патување кон САД треба да го следат статусот на секој лет, а не само на првиот лет од Скопје.

Особено внимание заслужуваат резервациите со кратко време за преседнување и билетите купени од различни авиокомпании.

Доколку авиокомпанијата го откаже летот, патниците не треба веднаш самостојно да купуваат нов билет, туку прво да побараат пренасочување и писмена потврда за понудените можности.

Важно е да се зачуваат резервациите, известувањата за откажување, сметките за евентуални дополнителни трошоци и потврдите од авиокомпанијата.

Оние што патуваат со американска виза треба да имаат предвид дека промената на датумот на летот не ги менува автоматски правилата за престој и влез во земјата.

Американскиот хаос откри проблем што ја надминува авијацијата

Прекинот на американското небо покажа колку глобалниот транспорт зависи од технички системи што патниците никогаш не ги гледаат.

За земја како Македонија, која нема директна авионска врска со САД, секое поголемо нарушување на меѓународниот авионски сообраќај создава дополнителна неизвесност.

Македонските патници зависат од неколку последователни летови, различни аеродроми и често различни превозници. Колку е подолго патувањето и колку повеќе преседнувања има, толку се поголеми можностите еден прекин да се пренесе на целата маршрута.

Американските власти очекуваат нормализација на системот пред големиот празничен бран патувања за Денот на благодарноста.

Но, додека авиокомпаниите ги враќаат авионите и екипажите на нивните редовни позиции, патниците мора да бидат подготвени за дополнителни промени.