Државата најавува отстранување на насилникот од домот, електронски алки и итни судски одлуки. Но судии и граѓански организации предупредуваат дека најголемата опасност се крие во погрешната проценка на ризикот и неспроведувањето на заштитните мерки.

Седум фемициди за помалку од една година, илјадници пријави за семејно насилство и нови законски измени што треба да ги заштитат жртвите. Државата најавува побрза полиција, пократки судски рокови и електронски надзор врз насилниците, но трагедиите од изминатите месеци го отвораат прашањето зошто постојните механизми не успеваат навремено да ја препознаат опасноста.

Министерот за внатрешни работи Панче Тошковски најави законски измени со кои полицијата ќе добие овластување веднаш да го отстрани пријавениот насилник од домот на 48 часа, без претходна судска одлука. Но ефикасноста на оваа мерка ќе зависи од нешто што досега се покажува како една од најслабите точки во системот – проценката дали жртвата се наоѓа во непосредна опасност.

Со други зборови, полицијата ќе добие можност да реагира побрзо, но ако ризикот погрешно се процени, и новите овластувања може да останат неискористени.

Жртвата пријавува, но дали институциите ја препознаваат опасноста?

Судијката Габриела Гајдова од Апелацискиот суд во Скопје во интервју за БИРН предупредува дека институционалните пропусти често започнуваат уште при првата пријава на насилство.

Според неа, полицијата и центрите за социјална работа понекогаш ја сведуваат проценката на ризикот на формално пополнување прашалници, наместо да ги разгледаат сите околности што можат да укажуваат на опасност од повторување или ескалација на насилството.

За проценката не е доволен само последниот пријавен инцидент. Важни се претходните закани, психичкото и економското насилство, контролирањето на жртвата, пристапот до оружје и претходното однесување на сторителот.

Овие околности можат да бидат пресудни за утврдување на вистинскиот степен на опасност.

Проблемот е особено сериозен затоа што пријавувањето на насилството не секогаш значи и крај на ризикот. Напротив, според Гајдова, дел од жртвите се особено ранливи непосредно по пријавувањето, кога насилникот може да реагира со дополнителни закани или одмазда.

Случајот во Богданци го отвори прашањето за доцнењето на заштитата

Убиството на 17-годишната Билјана Кириќ од Богданци повторно ја стави под лупа работата на институциите.

Според информациите објавени од БИРН, Центарот за социјална работа предложил мерки за заштита, вклучително и забрана за контакт и забрана за приближување на растојание од 100 метри. Судот ги одобрил речиси две недели подоцна.

Вонредниот инспекциски надзор не утврдил пропусти во постапувањето на Центарот за социјална работа, додека надлежните институции навеле дека немало пријавено прекршување на мерките.

Но овој случај покажува колку е важно да се испита целокупниот пат на институционалната заштита – од првата пријава до проценката на ризикот, изрекувањето на мерките и нивното спроведување.

Не може однапред да се тврди дека поинаква одлука сигурно би го спречила убиството. Сепак, временскиот период во кој жртвата чека заштита и начинот на кој институциите ја следат опасноста бараат внимателна проверка.

Забрана за приближување не е заштита ако никој не ја контролира

Предложените законски измени предвидуваат и електронски алки за надзор врз лица за кои судот ќе донесе соодветна одлука.

Тоа може да претставува важен механизам за контрола на почитувањето на забраните за приближување.

Но електронскиот надзор отвора нови прашања. Кој ќе ги следи сигналите? За колку време полицијата ќе може да интервенира? Дали ќе постои постојано дежурна служба и што ќе се случува кога насилникот ќе ја прекрши забраната?

Без јасни процедури, техничка опрема и доволно обучени службеници, новата мерка нема автоматски да обезбеди поголема безбедност.

Гајдова укажува дека институциите треба активно да го надгледуваат спроведувањето на заштитните мерки, наместо жртвата постојано да биде задолжена да известува дали повторно се чувствува загрозено.

Граѓанските организации бараат одговорност, а не нови симболични кампањи

По седумте фемициди во 2026 година, Мрежата за заштита од дискриминација, Платформата за родова еднаквост и Националната мрежа против насилство врз жени и семејно насилство побараа итни и независни истраги за институционалното постапување во сите случаи.

Нивните барања не се ограничуваат на усвојување законски измени.

Тие инсистираат на утврдување одговорност за евентуалните пропусти, доволно финансиски средства, стручен кадар и стабилно финансирање на услугите за заштита на жртвите.

И Делегацијата на Европската Унија во Скопје изрази сериозна загриженост поради бројот на фемициди.

Во реакцијата беше посочено дека Извештајот на Европската комисија за 2026 година констатира недостатоци во пријавувањето, истрагите и кривичното гонење на насилството врз жените.

Европската комисија укажува и на потребата од поголеми институционални капацитети и одржливо финансирање на системот за заштита.

Нов закон, но одговорноста останува кај институциите

Предложените измени се важен обид за скратување на времето меѓу пријавувањето на насилството и преземањето заштитни мерки.

Но законските рокови сами по себе не гарантираат дека опасноста ќе биде правилно препознаена и дека насилството нема да се повтори.

За тоа се потребни обучени полициски службеници, функционална координација со центрите за социјална работа, брзи обвинителски и судски постапки и континуирано следење на секој високоризичен случај.

По седумте фемициди, прашањето веќе не е само дали институциите ќе добијат нови овластувања, туку дали ќе бидат подготвени и одговорни да ги применуваат.

Зашто првата пријава за насилство не смее да остане само административен документ. Таа мора да биде почеток на вистинска заштита, пред опасноста да прерасне во трагедија.