Русија повторно бара НАТО да го врати своето воено присуство на позициите од 1997 година, пред проширувањето на Алијансата кон Источна Европа. Барањето е дел од документот што руските претставници го доставиле за време на преговорите со американската делегација за завршување на војната во Украина, а до кој дошол американскиот весник „Њујорк тајмс“.
Документот, датиран на 10 ноември 2026 година, покажува дека рускиот претседател Владимир Путин речиси не отстапил од своите клучни барања поставени непосредно пред инвазијата врз Украина во февруари 2022 година.
Но, овојпат станува збор за повеќе од територијалните и безбедносните прашања поврзани со Украина. Москва бара промени во начинот на кој е организирана европската безбедност, со последици и за земјите што станаа членки на НАТО по 1997 година.
Што значи враќање на НАТО во 1997 година?
Во 1997 година НАТО имаше 16 земји членки. Денес Алијансата брои 32 држави, вклучувајќи ја и Северна Македонија, која се приклучи на 27 март 2020 година.
Руското барање се однесува на повлекување на воените сили и инфраструктурата на НАТО на позициите што ги имале пред проширувањето кон Источна Европа.
Тоа особено би ги погодило Полска и балтичките држави Естонија, Латвија и Литванија, кои сметаат дека присуството на сојузничките сили е важна гаранција за нивната безбедност.
Македонија, како членка што се приклучила по 1997 година, исто така припаѓа на групата држави што не биле дел од тогашната НАТО-структура.
Сепак, важно е да се направи разлика: рускиот документ не бара експлицитно Македонија или другите понови членки да бидат исклучени од НАТО. Барањето е насочено кон военото распоредување, натамошното проширување и активностите на Алијансата.
Иако не се однесува непосредно на укинување на членството, таквата промена би можела значително да влијае врз безбедносните гаранции за источните членки и врз функционирањето на колективната одбрана.
Москва сака нова поделба на Европа на сфери на влијание
Според „Њујорк тајмс“, руските претставници на преговорите во Абу Даби го посочиле периодот на Студената војна како модел за идното уредување на европската безбедност.
Во тој период Европа беше поделена меѓу западниот воен блок предводен од САД и Варшавскиот пакт под водство на Советскиот Сојуз.
Руската страна тврдела дека тогашната поделба на сфери на влијание, со воспоставени канали за комуникација и договори меѓу големите сили, го намалувала ризикот од директен судир.
Овој пристап отвора суштинско прашање: дали европските држави треба самостојно да одлучуваат за своите безбедносни сојузи или нивната геополитичка ориентација би била ограничена со договор меѓу големите сили?
За земјите од Источна и Југоисточна Европа тоа е особено чувствително прашање, бидејќи голем дел од нив токму по завршувањето на Студената војна одлучија да станат членки на НАТО.
Русија бара и прекин на воената помош за Украина
Документот содржи и други барања што значително ги надминуваат рамките на мировен договор.
Москва бара НАТО да се откаже од понатамошно проширување, да запре со воените активности во Украина и во други делови од Источна Европа, Јужен Кавказ и Централна Азија, како и да престане испораката на западно оружје и воена опрема за Украина.
Русија, според документот, би прифатила Украина да стане членка на Европската Унија, но под услов да не учествува во заедничката одбранбена политика на ЕУ.
Особено внимание предизвикува и барањето Франција и Велика Британија да не го користат својот нуклеарен арсенал за заштита на други европски држави.
Овие услови покажуваат дека Москва не преговара само за украинската територија, туку и за идната улога на НАТО, американското воено присуство и европската одбранбена политика.
Американските преговарачи бараат компромис
Рускиот документ бил претставен за време на преговорите во Абу Даби, на кои учествувале американски, руски и украински претставници.
Американската делегација, предводена од Стив Виткоф и Џаред Кушнер, се обидува да постигне напредок во преговорите за завршување на војната.
Според извори на „Њујорк тајмс“, американските претставници ѝ порачале на Москва дека безбедносните околности значително се промениле од 2021 година и дека е потребно да се разговара за идни решенија.
По разговорите во Абу Даби, Виткоф и Кушнер отпатувале во Москва, каде што разговарале со Путин, а потоа во Даблин го информирале украинскиот претседател Володимир Зеленски за текот на разговорите.
Иако рускиот документ ја претставува почетната преговарачка позиција, дел од изворите на американскиот весник наведуваат дека Москва оставила можност за одредена флексибилност.
Засега, сепак, нема потврда дека руските барања се прифатени или дека е постигнат договор за нова европска безбедносна архитектура.
Европа одговара: За нашата безбедност не може да се одлучува без нас
Руските барања веќе предизвикаа реакции меѓу европските лидери.
Полскиот премиер Доналд Туск предупреди дека нивното прифаќање би претставувало директна закана за безбедноста на Полска.
Литванскиот претседател Гитанас Науседа, исто така, го отфрли барањето за повлекување на силите на НАТО од источното крило на Алијансата.
Европските претставници нагласуваат дека за иднината на континенталната безбедност не може да се преговара само меѓу Вашингтон и Москва, без учество на европските држави.
Токму тоа е една од најголемите дилеми во актуелните дипломатски разговори: дали мировниот договор за Украина ќе остане ограничен на завршување на војната или ќе стане основа за многу поширок договор за распределба на безбедносното влијание во Европа.
За Северна Македонија, како членка на НАТО од 2020 година, евентуална промена на безбедносните правила во Европа би имала значење иако земјата не е директно спомената во рускиот документ.
Московските барања за враќање на военото присуство на НАТО во 1997 година затоа отвораат прашање што оди далеку подалеку од Украина: каков ќе биде европскиот безбедносен поредок по завршувањето на војната и кој ќе има право да одлучува за него?
Извори: The New York Times, 13 ноември 2026; Index.hr, 14 ноември 2026; НАТО.
