Пред 52 години, на 21 август 1974 година, американскиот претседател Ричард Никсон го потпишал Equal Educational Opportunities Act, закон со кој образованието било ставено во рамката на граѓанските права и со кој се забранувала дискриминација на учениците врз основа на раса, боја на кожа, пол или национално потекло. Законот им наложил и на јавните училишта да преземат мерки за учениците кои не зборуваат англиски.
Но историската лекција од 1974 година денес може да се прочита и поинаку: можеш со закон да им дадеш на сите деца исто право да одат на училиште, но тоа не значи дека сите ќе влезат во училницата со исти услови за успех. И токму тука започнува приказната која и денес ги засега и САД, и Европа, и Македонија.
Од борба против сегрегацијата до борба против нееднаквоста
Законот од 1974 година бил донесен во период кога Америка сè уште се соочувала со последиците од долгогодишната расна сегрегација во образованието. Идејата била едноставна: училиштето не смее да биде место каде што детето има помали шанси само поради тоа кое е или од кое семејство и заедница доаѓа. Тоа било голем чекор во разбирањето на образованието како право, а не како привилегија.
Но со текот на времето станало јасно дека дискриминацијата може да има и многу посуптилни форми. Денес прашањето веќе не е само дали на две деца им е дозволено да седнат во иста училница.
Прашањето е: што се случува откако ќе седнат таму?
Еднакво право не значи еднаков старт
Замислете две деца кои во септември тргнуваат во прво одделение. Едното има своја соба, компјутер, брз интернет, книги, родители кои имаат време да му помогнат со домашните задачи и можност за дополнителни часови. Другото дели соба со браќа и сестри, можеби нема сопствен компјутер, родителите работат по цел ден, а семејството нема пари за дополнителна настава.
Двете деца формално имаат исто право на образование. Но дали навистина имаат иста можност да успеат?Токму ова е една од најголемите дилеми на современите образовни системи. OECD во своите анализи на PISA резултатите покажува дека социоекономскиот статус е поврзан со образовните резултати во земјите што учествуваат во истражувањето.
А каде е Македонија?
Прашањето за еднаквите образовни можности е особено важно и за Македонија. Резултатите од PISA 2022 покажуваат дека 15-годишните ученици во земјава во просек освоиле 389 поени по математика, во споредба со просекот од 472 поени во земјите на OECD. По читање просекот бил 359 поени, наспроти 476 во OECD, а по природни науки 380, наспроти 485.
Но зад просекот постои уште поважно прашање: кои деца имаат најголеми шанси да стигнат до врвот, а кои најлесно остануваат зад него? И тука проблемот не е само во оценките. Тоа е прашање на пристап до предучилишно образование, материјални услови, поддршка од семејството, квалитет на наставата, јазични бариери, инклузија и условите во кои детето расте.
Почетокот често е нееднаков уште пред првото одделение
Еден показател особено ја илустрира разликата. Според PISA 2022, само 63 отсто од 15-годишните ученици во Македонија изјавиле дека посетувале предучилишно образование најмалку една година, додека просекот во OECD бил 94 отсто. OECD истовремено укажува дека посетувањето предучилишно образование е поврзано со подобри резултати подоцна во образованието. Тоа значи дека образовната трка за дел од децата може да започне многу пред првиот училишен час.
Кога сиромаштијата станува образовна бариера
Особено видлива е нееднаквоста кај најранливите групи. Анализите на UNICEF и UNESCO покажуваат дека ромските деца во регионот се соочуваат со значително поголеми бариери во пристапот и завршувањето на образованието, а дискриминацијата и недоволната инклузија дополнително ги продлабочуваат разликите.
Во Македонија, затоа, идејата за еднакви образовни можности не може да се сведе само на тоа дали секое дете има место во училишната клупа. Важно е и дали тоа дете има реална можност да остане во системот, да учи и да напредува.
Од еднаквост кон правичност
Тука се појавува една важна разлика. Еднаквост значи сите да го добијат истото. Правичност значи оние што почнуваат од потешка позиција да добијат дополнителна поддршка за навистина да можат да стигнат до истата цел.
Ако едно дете има потреба од бесплатен оброк, друго од асистивна технологија, трето од дополнителна јазична поддршка, а четврто од бесплатна предучилишна програма, да им се даде на сите само „исто образование“ не е нужно доволно. Современото образование затоа сè повеќе се движи од идејата „исто за сите“ кон идејата „што му е потребно на секое дете за да успее“.
52 години подоцна, прашањето останува исто
Equal Educational Opportunities Act е донесен пред повеќе од половина век за да се постави граница: образованието не смее да биде привилегија резервирана за одредена раса, пол или национално потекло. Денес границите се посложени.
Нееднаквоста може да се крие во приходите на родителите, местото на живеење, пристапот до интернет, квалитетот на училиштето, јазикот, инвалидитетот, предучилишното образование или можноста семејството да обезбеди дополнителна поддршка. И затоа, 52 години по историскиот закон, најважното прашање можеби повеќе не е: „Дали сите деца имаат право на образование?“
Туку: „Дали сите деца навистина имаат шанса тоа право да го претворат во подобар живот?“
Токму одговорот на тоа прашање покажува колку една општествена идеја од 1974 година сè уште е жива и во 2026 година.
