Во Скопје веќе не станува збор само за сезонска непријатност од комарци. До 11 август во Македонија се регистрирани 26 случаи на западнонилска треска, од кои 24 се потврдени, а два се водат како веројатни. Дваесет и пет од случаите се во Скопскиот Регион, а еден во Велес. Најмногу заболени има во Кисела Вода – 11 случаи, Гази Баба – 6, Аеродром – 1 и Бутел – 1. Кај 22 заболени станува збор за лица постари од 60 години, а сите регистрирани случаи имале невроинвазивна форма на болеста и биле хоспитализирани.

Поради зголемувањето на бројот на заболени, Центарот за јавно здравје Скопје прогласи епидемија во Кисела Вода, Гази Баба, Аеродром, Бутел и Илинден, како и во Драчево, Пржино, Долно Лисиче, Кадино и Јурумлери.

И токму тука почнува најважното прашање: што значи „прскање против комарци“ кога проблемот не е само во возрасниот комарец, туку и во условите што му овозможуваат повторно да се размножи?

Прскањето може да помогне – но не е магично решение

На терен веќе започнаа вонредни активности. Се уништуваат ларви во каналите и местата со застоена вода, а се планира и третирање на возрасните комарци. Тоа е логичен дел од контролата на векторот. Но, еднократно прскање не може да го реши проблемот ако утредента повторно се создадат услови за размножување.

И токму тоа е суштината на современата контрола на западнонилскиот вирус: не постои една единствена мерка, туку комбинација од следење на популацијата на комарци, уништување на местата за размножување, контрола на ларвите и, кога има потреба, третирање на возрасните комарци. Таквиот пристап го препорачуваат и СЗО и американскиот Центар за контрола и превенција на болести (CDC).

Каналите покрај Скопје стануваат дел од приказната

Жителите од подрачјата околу Драчево и долж патот Маџари–Трубарево–Јурумлери–Идризово–Петровец посочуваат на нешто што е многу поконкретно од стравот од комарци: затнати и обраснати канали во кои стои вода. Ако има вода што со денови или недели останува во канал, езерце, шахта, отпаден сад или друг погоден простор, таа може да стане место за развој на нова генерација комарци.Затоа, суштинското прашање не е само „Каде ќе прскаме?“, туку:

„Каде се местата каде што комарците се создаваат и дали тие места системски се отстрануваат?“

Според CDC, контролата на изворите, од одводнување и отстранување на стоечка вода до третирање на ларвите е клучен дел од интегрираната контрола. Но, ниту само ларвицидите не се доволни кога вирусот веќе активно циркулира.

А што со тигрестиот комарец?

Тука приказната станува уште покомплицирана. Епидемиологот Драган Даниловски предупредува дека зголемувањето на популацијата на тигрестиот комарец, климатските промени и подолгите и потопли лета создаваат поповолни услови за векторите на заразни болести.

Според него, ако се таргетира токму тигрестиот комарец, аеропрскањето не е доволно, бидејќи овој комарец најчесто се задржува ниско до земјата, во вегетација и други засолништа. Тој затоа се залага за локална, терестријална дезинсекција.

Но тука е важно да се направи една разлика: не може автоматски да се заклучи дека секој случај на западнонилска треска во Скопје го пренесува тигрестиот комарец.

Западнонилскиот вирус најчесто е поврзан со комарци од родот Culex, кои го одржуваат циклусот меѓу птиците и комарците, а луѓето се случајни домаќини. Затоа, за сериозна проценка на ризикот е важно да се знае кои видови комарци се присутни, каде се најбројни и дали се инфицирани со вирусот.

Токму затоа CDC препорачува надзорот да вклучува и следење на видовите комарци и нивото на вирусна активност кај нив.

Најважната работа што недостига: мапа на ризик

Ако знаеме каде има заболени луѓе, тоа е само еден дел од сликата. За вистинска контрола потребно е да се знае: каде има најголема концентрација на комарци, кои видови комарци доминираат, каде има активни места за размножување, дали комарците се тестираат за западнонилски вирус, каде има стоечка вода, каде се спроведува дезинсекција инајважно, дали по третманот навистина се намалува бројот на комарци и ризикот од пренос.

Ова не е само административна потреба. Без вакви податоци, прскањето лесно може да стане активност што се прави затоа што „нешто мора да се направи“, наместо интервенција насочена кон точно утврден ризик.

CDC токму затоа препорачува интегриран систем во кој мерките се избираат врз основа на податоци за популацијата на комарци, местата за размножување и активноста на вирусот.

Значи, дали прскањето функционира?

Да – но под одредени услови. Нема научна основа за тврдењето дека прскањето „не помага воопшто“. Напротив, постојат докази дека таргетираното третирање на возрасните комарци може да ја намали трансмисијата на западнонилскиот вирус. Во една студија од Калифорнија, по воздушното третирање со инсектицид, ризикот од инфекција бил значително понизок во третираните подрачја во споредба со нетретираното подрачје.

Но, исто така нема научна основа ниту за идејата дека едно прскање е доволно. Комарците продолжуваат да се размножуваат. Нови возрасни единки излегуваат од ларвите. Ако местата за размножување останат активни, популацијата повторно расте.

Затоа ефективниот одговор е комбинација: откриј → исчисти → третирај ги ларвите → контролирај ги возрасните комарци → тестирај → измери го ефектот → повтори каде што е потребно.

Климатските промени ја продолжуваат сезоната

Во позадина на целата приказна е уште еден фактор кој не може да се игнорира климата. Подолгите топли периоди создаваат подолг временски прозорец во кој комарците можат да се размножуваат. Топлото време, влагата и достапноста на стоечка вода создаваат услови погодни за нивниот развој.

Тоа значи дека контролата на комарците повеќе не може да биде само календарска активност од типот „прскање во одреден период од годината“. Потребно е континуирано следење.

Додека институциите ги контролираат комарците, граѓаните можат да го намалат ризикот од убоди: репеленти, долга облека, мрежи на прозорци и врати и отстранување на стоечката вода околу домовите. Но одговорноста не може целосно да се префрли на граѓаните. Ако покрај населбата има километри затнати канали со стоечка вода, ако има запуштена инфраструктура и ако не се знае точно каде се најголемите жаришта на комарци, тогаш проблемот е јавноздравствен, комунален и еколошки, а не само личен.

Западнонилската треска можеби пристигнува со комарец, но условите за нејзино ширење ги создава целата средина. И затоа вистинскиот тест за институциите во Скопје нема да биде колку пати ќе прскаат.

Ќе биде дали по прскањето ќе има помалку комарци, дали ќе се намалат новите случаи и дали местата каде што тие се размножуваат конечно ќе исчезнат.