Во септември, Португалија пушти 30.000 стерилизирани машки комарци во природата, во втор обид да ја ограничи растечката популација на тигрести комарци. Овој вид, кој некогаш главно живеел во Југоисточна Азија, денес е присутен во сè поголем дел од Европа, а со него се шират и ризиците од тропски болести.

Тигрестиот комарец за првпат бил внесен во Италија во 1990-тите, најверојатно преку пратки со употребувани автомобилски гуми. Оттогаш се проширил во Франција, Шпанија, Германија, Швајцарија и други европски земји.

Особено загрижува тоа што овој комарец може да пренесува вируси што предизвикуваат денга, чикунгуња и зика. Иако во повеќето европски земји случаите сè уште се појавуваат спорадично, европските и националните здравствени институции работат на спречување на овие болести да се воспостават како трајно присутни инфекции во регионот.

„Трендот во кој се движиме не изгледа добро. Ова е проблем што ќе остане со нас ако не го ставиме под контрола што е можно побрзо“, изјави за „Еуроњуз“ Јан Семенца, епидемиолог за животна средина.

Болестите се пренесуваат преку каснување од заразен комарец. Патници што се враќаат од тропски дестинации можат да ги донесат вирусите во Европа, каде што локалните комарци ги преземаат и ги пренесуваат на други луѓе.

„Многу луѓе се враќаат од одмор во Европа од Тајланд, Бразил или други места каде што ги има овие тропски болести и ги носат вирусите со себе. Ги каснува локален комарец, тој потоа каснува друго лице и го заразува, па така настанува локална епидемија“, објаснува Семенца.

До крајот на октомври 2026 година, Италија пријавила 76 случаи на денга стекнати локално, а Франција осум. Тоа е приближно двојно повеќе отколку во 2025 година.

Стерилизирани комарци како обид за контрола на популацијата

Португалија се обидува да го ограничи ширењето со пуштање машки комарци стерилизирани со зрачење. Тие можат да се парат со женките, но не можат да создадат потомство, со што постепено треба да се намалува бројноста на популацијата.

„Она против што се бориме е можноста да станеме земја во која оваа болест ќе биде ендемска“, изјави за „Еуроњуз“ Андре Пералта Сантос, заменик-директор на Генералниот директорат за здравство на Португалија.

Постојат и други методи. Бразил пред неколку години користеше комарци заразени со бактеријата Волбахија (Wolbachia), која го попречува развојот и пренесувањето на одредени вируси кај комарците.

Сепак, целосното искоренување на овие инсекти не е реална опција. „Не можете да ја стерилизирате целата животна средина. Откако комарецот ќе се воспостави на одредено подрачје, тој останува таму. Не можете да направите многу за целосно да го отстраните“, вели Семенца.

Затоа, клучно е здравствените системи да се подготват за долгорочно присуство на комарците и болестите што ги пренесуваат. Тоа подразбира комбинација од контрола на популацијата, вакцини, антивирусни лекови и активно вклучување на локалните заедници.

Граѓаните можат да помогнат во следењето на ширењето

„Не треба да ја потценуваме моќта на граѓаните. Во светот на болестите што ги пренесуваат комарците, од луѓето може да се добијат многу корисни информации“, вели Марион Купманс, виролог од Медицинскиот центар „Еразмус“ во Холандија.

Дигиталните технологии веќе помагаат во следењето на ширењето на тигрестите комарци. Апликацијата „Москито Алерт“ (Mosquito Alert), која се користи во повеќе европски земји, им овозможува на граѓаните да пријавуваат забележани комарци и така да им помогнат на институциите да откријат дали видот се појавил и во нови области.

„Ова се нови видови податоци што сè повеќе се користат за следење на состојбата“, објаснува Купманс.

Според Семенца, тигрестиот комарец се шири кон север со брзина од околу 60 километри годишно, делумно и затоа што се пренесува со автомобилите. Болестите што ги пренесува се шират уште побрзо – околу 120 километри годишно.

Покрај следењето на самите комарци, здравствените власти се обидуваат да ги откриваат и вирусите што ги носат, по можност пред инфекциите да прераснат во локални епидемии.

Еден од методите е следење на отпадните води, кое се спроведува на меѓународно ниво со поддршка на Европската управа за подготвеност и одговор при здравствени вонредни состојби (HERA).

„Преку следењето на отпадните води можете да откриете дали денгата се шири во Европа уште пред заразеното лице да оди на лекар“, изјави Лоран Мушел, директор и заменик-раководител на HERA, оценувајќи дека станува збор за многу моќна алатка во која институцијата инвестира значителни средства.

Надзорот се спроведува на големите европски аеродроми, но и на меѓународни транспортни центри во Сингапур, Африка и Латинска Америка. Целта е да се изгради глобална мрежа што ќе ги открива раните сигнали за појава и ширење на заразни болести. Раното откривање на инфекцијата е клучно за спречување на понатамошно пренесување. Заразеното лице треба веднаш да добие соодветна медицинска грижа и да се заштити од нови каснувања, за вирусот да не премине во локалната популација на комарци и да продолжи да се шири.

Граѓаните можат да помогнат и со намалување на местата на кои комарците се размножуваат. Тоа вклучува поставување мрежи на прозорците, третирани со инсектициди, употреба на средства за прскање во затворени простории и отстранување на застоена вода.

Семенца го посочува примерот на Никарагва, каде што локалните заедници учат како да ги препознаваат ларвите на комарците во застоена вода и зошто е важно редовно да се чистат садовите и другите места околу домовите во кои може да се задржува вода.

„Ако имате застоена вода и во неа забележите мало црвче, тоа не е црв, туку ларва. Од неа ќе се развие комарец, а тоа е проблем за јавното здравје“, предупредува тој.

Европа подготвува дијагностика, лекови и вакцини

Дури и најдобрите системи за следење не можат да спречат секоја инфекција. Со оглед на тоа што болестите што ги пренесуваат комарците сè повеќе се појавуваат во Европа, здравствените власти мора да се погрижат лекарите да можат навреме да ги препознаат и да имаат пристап до соодветни терапии.

„Луѓето може да се заразат и без да патувале во странство. Тогаш, како лекарите да препознаат дека необичните симптоми, со кои досега не се сретнале, можеби укажуваат на тропска болест?“, прашува Семенца.

Токму затоа Европската управа за подготвеност и одговор при здравствени вонредни состојби (HERA) вложува 10 милиони евра во развој на нови дијагностички методи.

„Ни недостигаат и соодветни лекови за лекување на новите болести што пристигнуваат во Европа“, вели Мушел, додавајќи дека институцијата финансира истражувања за антивирусни лекови и нови вакцини.

За денга и чикунгуња веќе постојат вакцини, но тие не се совршени. Затоа се работи на развој на нови, поефикасни генерации, а можно е во иднина да биде потребна и вакцинација на одредени групи население во областите каде што комарците се присутни и активно ги пренесуваат вирусите.

Тигрестите комарци веќе се трајно присутни во делови од Европа. Затоа, здравствените власти не можат да чекаат болестите што ги пренесуваат да станат ендемски за да почнат со посериозни мерки – подготовката, следењето и превенцијата мора да се одвиваат паралелно.