Океаните покриваат повеќе од 70 отсто од површината на Земјата, произведуваат повеќе од половина од кислородот кој го дишеме, апсорбираат речиси 30 отсто од јаглеродниот диоксид кој го испуштаме и обезбедуваат храна и егзистенција за повеќе од три милијарди луѓе. На 8 јуни светот го одбележува Светскиот ден на океаните, прогласен од ОН во 2008 година. Тема на 2026 е една збор со огромно значење: „Reimagine.”
Темата на 2026: Замисли го одново и одново
Темата на Светскиот ден на океаните 2026 е „Reimagine. Надвор од светот кој го познаваме, нов однос со нашиот океан.” Таа нè поканува да го смениме начинот на кој го гледаме и се грижиме за океанот. Предолго го гледавме како нешто далечно, додека всушност е дел од нашиот секојдневен живот: воздухот кој го дишеме, храната која ја јадеме и климатската рамнотежа која го прави нашето постоење можно.
ОН повикуваат да престанеме да бидеме само корисници на неговите ресурси и да станеме вистински чувари на неговата иднина. Тоа е промена на перспектива која звучи едноставно, но бара длабока промена на навики, политики и економски модели.
Броевите кои го опишуваат она за кое зависиме
Океаните покриваат речиси 71 отсто од површината на Земјата и се одговорни за производство на повеќе од половина од кислородот кој го дишеме. Тие ги регулираат временските обрасци, апсорбираат јаглерод диоксид и поддржуваат милиони видови. Сините економии ги поддржуваат егзистенциите на речиси три милијарди луѓе ширум светот, а индустриите засновани на океанот се проектирани да вработат 40 милиони луѓе до 2030 година.
Поедноставно: без океаните, нема живот. Не метафорично, туку буквално.
8 милиони тони пластика годишно
Над 8 милиони тони пластика влегуваат во нашите океани годишно, уништувајќи морски живот и влегувајќи во човечкиот синџир на исхрана преку микропластика. Микропластиката веќе е пронајдена во длабочините на Маријанскиот ров, во арктичкиот мраз, во рибите на нашите трпези и во крвта на луѓето. Тоа не е иднина, тоа е сегашност.
Речиси 90 отсто од световните популации на крупни риби се намалени. Критичните живеалишта се намалуваат, а заштитените зони стануваат суштински за преживување на видовите. Закиселувањето на океаните, директна последица на апсорпцијата на јаглерод диоксид, се забрзува со аларматна брзина.
Историјата на Денот: Од Рио до New York
Светскиот ден на океаните прв пат бил прогласен на 8 јуни 1992 година, во Рио де Жанеиро, на Глобалниот форум, паралелен настан на Конференцијата на ОН за животна средина и развој. На 5 декември 2008 година, Генералното собрание на ОН официјално го прогласи 8 јуни за Светски ден на океаните, на иницијатива на Канада.
Денес, денот се одбележува во над 150 земји преку настани, изложби, научни симпозиуми и кампањи за чистење на плажи.
Договорот за отворените мориња: Историски чекор во 2026
Позитивна вест која го обележала почетокот на 2026 е стапувањето на сила на Договорот за отворените мориња, меѓународна правна рамка посветена на заштита на биодиверзитетот во меѓународните води. До неговото усвојување, речиси половина од површината на планетата немала правна заштита. Договорот претставува еден од најзначајните меѓународни правни чекори за заштита на животната средина во последните децении.
Македонија нема море, но не е имуна
Македонија нема излез на море. Но тоа не значи дека состојбата на океаните не ја засега. Климатските промени предизвикани делумно од намалената способност на океаните да апсорбираат јаглерод директно влијаат на временските обрасци, врнежите и температурите во внатрешноста на континентот. Сушите кои го погодуваат Преспанското Езеро, порасте на летните температури и непредвидливите врнежи се делумна последица на нарушувањето на глобалниот климатски систем во кој океаните играат централна улога.
Микропластиката, пак, не признава граници. Таа патува преку ветрот, реките и синџирите на исхрана. Реките кои течат низ Македонија и завршуваат во Егејско и Јадранско Море ги носат и отпадоците кои не се правилно собрани и третирани.
Што може секој да направи
Светскиот ден на океаните е повик за акција на секое ниво: институционално, корпоративно и индивидуално. Намалувањето на употребата на пластика за еднократна употреба, изборот на одржливо риболовно производство, поддршката на организации кои работат на чистење на водените текови и притисокот врз локалните власти за правилно управување со отпадот се конкретни чекори кои секој може да ги направи.
„Замисли го одново”, вели темата на 2026. За да го замислиме одново, прво треба да го разбереме. А разбирањето почнува со едноставна реченица: океанот не е далечен. Тој е во секој здив кој го земаме.
