Во Србија денес се одржуваат предвремени парламентарни избори, на кои 18 изборни листи со вкупно 2.418 кандидати се натпреваруваат за 250 места во Народното собрание. Гласањето се одвива во атмосфера на длабока политичка поларизација, по речиси две години протести предводени од студенти, кои започнаа по уривањето на настрешницата на Железничката станица во Нови Сад во ноември 2024 година, кога загинаа 16 лица.

Во фокусот на изборната трка се листата „Александар Вучиќ – Обединета Србија“, предводена од владејачката Српска напредна партија (СНС), и Студентската листа „Студентите победуваат“, која произлезе од протестното движење. Изборите се одржуваат во време на продолжена политичка криза, а нивниот тек го следат домашни и меѓународни набљудувачи.

Вучиќ, кој доминира во српската политика од 2012 година, во септември поднесе оставка од претседателската функција за да може да учествува на парламентарните избори како носител на листата на СНС. Според официјалното соопштение на српските власти, изборите се распишани на 25 октомври по распуштањето на парламентот избран во декември 2023 година.

Колку граѓани имаат право на глас?

Според податоците на Републичката изборна комисија, во избирачкиот список на 9 октомври биле запишани 6.450.523 гласачи. Тоа е околу 50 илјади помалку од бројот на запишани гласачи на парламентарните избори во декември 2023 година.

Гласањето се одвива на 8.392 избирачки места, од кои 93 се во странство, во 37 земји. Избирачките места се отворени од 7 до 20 часот според српско време, вклучително и оние во странство.

За овие избори е регистриран значително поголем број гласачи во странство отколку во 2023 година. Според податоците на изборните власти, 102.147 граѓани се пријавиле да гласаат надвор од Србија. Сепак, дел од градовите во кои претходно имало гласачки места овојпат не се на списокот, меѓу нив Букурешт, Софија, Солун, Ванкувер, Грац и Истанбул, објави Радио Слободна Европа.

Осумнаесет листи за 250 пратенички места

Во изборната трка учествуваат 18 листи со вкупно 2.418 кандидати. Девет од нив се листи на национални малцинства, за кои важат посебни правила за пресметување на потребниот број гласови за освојување мандати.

За повеќето листи изборниот праг е три отсто од гласовите. По изборите, 250 пратеници ќе го сочинуваат новиот состав на Народното собрание, од кое ќе зависи формирањето на следната влада.

Иако има повеќе учесници во изборната трка, политичкото внимание е насочено особено кон листата на владејачката СНС и Студентската листа. Студентското движење се оформи во текот на повеќемесечните протести по трагедијата во Нови Сад, кои отворија прашања за одговорноста на институциите, корупцијата и функционирањето на државата.

Каква беше излезноста на претходните избори?

На парламентарните избори во декември 2023 и април 2022 година, излезноста беше околу 58 отсто. На гласањето во јуни 2020 година, кога дел од опозицијата го бојкотираше изборниот процес поради незадоволство од изборните услови, излезноста падна на околу 49 отсто.

На изборите во април 2016 година гласале околу 3,7 милиони од приближно 6,7 милиони запишани гласачи, односно околу 56 отсто.

Повеќе од 16.000 набљудувачи ќе го следат гласањето

Според податоците на Републичката изборна комисија, изборниот процес ќе го следат 26 домашни здруженија со повеќе од 15.000 набљудувачи, како и 57 странски организации и здруженија со над 600 набљудувачи.

Меѓу домашните организации се движењето „Крени-промени“, „Црта“, „МИМ“, „ИТ блокада“, „Чувари на победата“ и „Граѓани на стража“. Изборите ќе ги набљудуваат и меѓународни мисии, меѓу кои Канцеларијата на ОБСЕ за демократски институции и човекови права (ОДИХР), Европскиот парламент, Парламентарното собрание на Советот на Европа и Парламентарното собрание на ОБСЕ.

Повеќе од 500.000 гласачи без прецизно наведена адреса

Истражување на Радио Слободна Европа покажа дека повеќе од 500.000 граѓани во избирачкиот список имаат адреса без наведени име на улица и куќен број. Тоа отвора прашања за точноста на избирачката евиденција, иако властите тврдат дека списокот е ажуриран.

Радио Слободна Европа, преку анализа на јавно достапните податоци, утврди примери во различни делови на Србија. Меѓу нив се адреси на кои се регистрирани поголем број гласачи, вклучително и јавни објекти. Надлежните институции не дадоа целосни одговори на прашањата за утврдените неправилности.

И граѓанската организација ЦРТА предупреди на проблеми со распределбата на избирачите и адресите на избирачките места. Според нејзината анализа, избирачкиот список бил затворен пред да заврши најавената ревизија на податоците.

На претходните парламентарни избори во 2023 година, домашни и меѓународни набљудувачи пријавија притисоци врз гласачите и неправилности. Властите ги отфрлија дел од критиките.

Иако владата тврди дека се преземени чекори за спроведување на препораките за подобрување на изборните услови, ОДИХР во својот привремен извештај за изборниот процес укажа на поширок контекст на политичка криза и поларизација. ЦРТА, исто така, предупреди на ограничувања на слободите и нееднаквост меѓу учесниците во кампањата.

Прелиминарните наоди на меѓународните набљудувачи се очекува да бидат објавени утре, 26 октомври.