Додека институциите ги делат надлежностите, историското јадро на Скопје постепено го губи својот автентичен изглед.

Старата скопска чаршија, еден од најпрепознатливите симболи на главниот град и културно наследство од особено значење, се соочува со промени што отвораат сериозни прашања за нејзината иднина. На местото на старите дуќани се појавуваат поголеми објекти, дел од традиционалната архитектура отстапува пред современи градби, а институциите задолжени за заштитата со години не успеваат да воспостават единствен систем на управување.

Иако Чаршијата има законска заштита уште од 2008 година, наодите на Државниот завод за ревизија покажуваат дека клучните механизми за нејзино зачувување не биле воспоставени ниту повеќе од една деценија подоцна.

Проблемот не е само во тоа што се гради, туку и во прашањето кој дозволува, кој контролира и кој одговара кога правилата се прекршуваат.

Старите објекти исчезнуваат, новите заземаат сè повеќе простор

Истражување на „Само прашај“, направено преку споредба на топографски карти и сателитски снимки, покажало дека површината зафатена со објекти во Чаршијата и нејзините контактни зони значително се зголемила.

Од 11,77 хектари во седумдесеттите години на минатиот век, изградената површина достигнала 14,81 хектари во 2002 година, што претставува раст од 25,81 отсто.

Дополнително, анализата за периодот од 2007 до 2020 година покажала дека биле изгубени околу 1,7 хектари зелени површини, односно приближно 30 отсто од анализираното зеленило.

Овие податоци сами по себе не докажуваат дека сите интервенции биле незаконски, но укажуваат на постепено менување на урбаната структура на заштитениот простор.

Особено загрижува трендот на заменување помали историски објекти со поголеми градби, што може трајно да го наруши препознатливиот карактер на Чаршијата.

Ревизорите откриле дека никој јасно не управува со Чаршијата

Еден од најсериозните проблеми е утврден во ревизијата на Државниот завод за ревизија, кој констатирал дека не постои јасно и прецизно определен субјект одговорен за управувањето со целата споменичка целина.

Надлежностите се поделени меѓу општините Чаир и Центар, Конзерваторскиот центар и повеќе државни институции.

Во ваков систем, секоја институција има определени обврски, но останува отворено прашањето кој ја презема конечната одговорност за состојбата на терен.

Ревизорите утврдиле и дека не била донесена предвидената Програма за ревитализација, иако тоа требало да се случи во рок од шест месеци по прогласувањето на Чаршијата за културно наследство од особено значење.

Дополнително, не постоел ниту единствен урбанистички план за целата споменичка целина, изработен врз основа на заштитно-конзерваторските услови.

Според ДЗР, ваквите слабости негативно влијаат врз зачувувањето на културните вредности, автентичноста и можностите за ревитализација на историското јадро.

Наодите се однесуваат на состојбата во периодот опфатен со ревизијата. Дали во меѓувреме се надминати овие недостатоци е прашање на кое надлежните институции треба да дадат ажуриран одговор.

Хотел без дозволи и спорна порта кај Бит-Пазар

Дека проблемите не се ограничени само на урбанистичките документи покажуваат и конкретни случаи на градење во заштитената зона.

Во ноември 2024 година Основното јавно обвинителство Скопје соопшти дека поднело обвинителен акт против инвеститор за бесправно градење во Старата скопска чаршија.

Според обвинението, инвеститорот во 2018 и 2019 година извршил надградба на постоечки дуќан од 93 квадратни метри, а на соседна парцела изградил хотел со подрум, четири ката и поткровје.

Обвинителството навело дека градбите биле изведени без потребните одобренија за градење и без соодветната конзерваторска документација.

Друг случај што предизвика реакции беше поставувањето на челично-стаклената порта меѓу Бит-Пазар и Чаршијата во февруари 2025 година.

По увидот, Конзерваторскиот центар констатирал дека станува збор за бесправна градба во зона со прв степен на заштита, која, според неговиот наод, не може да биде легализирана. Било побарано нејзино отстранување и преземање мерки против одговорните.

Овие два случаи отвораат суштинско прашање: колку е ефикасна заштитата ако институциите реагираат откако објектите веќе се изградени?

Само четири од 23 барања добиле одобрение

Податоци што Министерството за транспорт и врски ги доставило за истражување објавено во 2020 година покажуваат дека од 2008 година до моментот на доставување на одговорот биле поднесени 23 барања за градежни интервенции во Чаршијата.

Од нив, само четири биле одобрени како реконструкции, три биле во постапка, а 16 биле одбиени.

Но бројот на издадени одобренија не ја покажува целосната состојба.

За реална оценка на заштитата потребни се и податоци колку објекти се изградени без дозвола, колку инспекциски решенија се донесени и колку од нив навистина се спроведени.

Останува да се утврди и колку нови барања биле поднесени по 2020 година.

Капан ан, „Менада“ и други интервенции под лупа

Меѓу локациите за кои постои документација за извршени увиди или евидентирани промени се Капан ан, ресторанот „Менада“ и други објекти во и околу Чаршијата.

Конзерваторскиот центар во своите извештаи евидентирал увид во објектот на ресторанот „Менада“ на улицата „Караорман“, како и интервенции во близина на Капан ан.

Во анализите за просторните промени се споменуваат и плоштадот „Скендербег“, објекти кај хотелот „Буши“ и просторот околу „Св. Спас“.

Сепак, постоењето на интервенција или извршен увид не значи автоматски дека станува збор за незаконско градење. За секој случај е потребна проверка на издадените дозволи, конзерваторските согласности и фактичката состојба.

Токму затоа целосната транспарентност на институциите е неопходна за да се разграничи дозволениот развој од нарушувањето на културното наследство.

Развојот не смее да ја избрише историјата

Старата скопска чаршија не е музејски простор во кој животот треба да запре. Таа е економски и културен центар со активни занаетчии, трговци, угостители и туристи.

Но развојот на стопанските активности не мора да подразбира уништување на автентичната архитектура.

Архитектот Бекир Адеми предупредува дека со архитектонското културно наследство од ваков тип не смее да има калкулации. Според него, различните историски слоеви на Чаршијата бараат индивидуален пристап кон реставрацијата, реконструкцијата и адаптацијата на секој објект.

Урбанистката Маја Доновски Лукаревска, пак, посочува дека несоодветните архитектонски интервенции имаат негативно влијание врз целината, без разлика дали станува збор за нови згради, непромислени реконструкции или промени на јавните површини.

Заштитата затоа не се сведува само на фасадите. Таа ги опфаќа висината на објектите, покривите, улиците, материјалите и традиционалниот распоред на просторот.

Чаршијата има законска заштита, но дали има вистински чувар?

Државниот завод за ревизија во 2023 година предупреди дека заштитата на недвижното културно наследство во земјата не е доволно ефикасна и дека активностите на институциите не обезбедуваат соодветно зачувување и ревитализација.

Случаите од Старата скопска чаршија ја отвораат дилемата дали проблемот е во недостигот од прописи или во нивното спроведување.

Повеќе од една деценија по најавите за ревитализација, остануваат прашањата кој управува со целиот простор, дали постои усогласен план за негов развој и колку ефикасно се спроведуваат одлуките за заштита.