Минатото и народната имагинација на Балканот не биле секогаш толку крути и едноставни колку што денешните бранители на „традиционалните вредности“ често ги претставуваат.

Во балканската историја и фолклор постојат бројни примери на луѓе што ги преминувале родовите граници: заколнати девици, мажи со видливи обредни и женствени улоги, како и жени-воини што облекувале машко руво за да се борат за својата заедница.

Овие приказни не значат дека балканските општества биле еднакви или ослободени од патријархални правила. Напротив, најчесто постоеле токму во рамки на патријархален систем. Но покажуваат дека традицијата била посложена од денешната идеја за строго поделени машки и женски улоги.

Заколнатите девици како патријархален исклучок

Еден од најпознатите примери се балканските заколнати девици, познати на албански како burrnesha или virgjinesha, а во јужнословенски контекст како вирџина.

Во планинските делови на северна Албанија, Црна Гора, Косово и поширокиот динарски простор, ќерка во семејство без машки наследник можела да ја преземе општествената улога на маж.

Тоа најчесто значело завет на целибат, носење машка облека и јавно признавање како глава на семејството.

Ова не било модерна форма на еманципација, туку решение во рамки на патријархален систем. Ако наследството, честа и семејниот авторитет зависеле од мажите, општеството понекогаш ѝ дозволувало на ќерката да „стане“ општествен маж кога во семејството немало син.

Со тоа заколнатата девица добивала слободи што им биле недостапни на другите жени, но по цена на брак, сексуален живот и мајчинство.

Вест на Би-би-си од 2022 година наведува дека во светот останале само десетина „заколнати девици“, додека оваа древна балканска традиција постепено исчезнува.

Квир и женствени улоги во обредниот живот

Поинаков пример се појавува во документарниот филм „Шампионите од Шутка“ на Александар Маниќ од 2005 година, кој прикажува необични и впечатливи жители на Шуто Оризари, општина со мнозинско етничко ромско население во Скопје.

Филмот следи локални ексцентрични шампиони, меѓу кои, како што стои во синопсисот, и „локалниот хомосексуалец во неговата шарена гардероба“, кој „не е ништо помалку почитуван“ од другите впечатливи локални ликови.

Според една приказна што почнува на 45:55 во видеото, две отворено геј лица, со впечатлив и театрален говорен стил, се ангажирани од семејства на млади момчиња што треба да го поминат муслиманскиот обред на обрежување.

Тие се сметаат за најдобри украсувачи и мајстори за реквизити за настанот, кој вклучува и набавка на посебен кревет.

Овој пример бара внимателно читање. Тој не значи дека ромските, муслиманските или балканските заедници се ослободени од хомофобија. Но покажува посложена слика од стереотипите: квир лик може да биде видлив, препознаен и вклучен во обредниот живот на заедницата.

Жени-воини во машко руво

Најбогатиот збир примери доаѓа од фолклорот.

Во текст на македонската феминистичка платформа Медуза, Лени Фрчкоска ги препрочитува македонските народни приказни преку мотивите „промена на пол“ и „жена-војник“.

Текстот, насловен „Јунакот мома ти била: Феминистичко пречитување на мотивите промена на пол и жена-војник во македонскиот фолклор“, е скратена и уредена верзија на нејзин труд објавен во „Македонски фолклор“, како адаптација на дел од нејзиниот докторат.

Фрчкоска забележува дека фолклорот често репродуцира традиционалистичка, патријархална и колективистичка педагогија, но дека во него постојат и субверзивни женски и транссексуални ликови што им пркосат на тие пораки.

Во овие приказни, главниот лик често е девојка од семејство без синови. Таа се маскира како маж, влегува во машки кодираниот свет на битката, се докажува како јунак и најчесто се враќа во својата претходна женска улога откако ќе помине опасноста.

Цитирајќи детаљ од македонска народна приказна собрана од Марко Цепенков кон средината на 19 век, Фрчкоска посочува дека по битката хероината ја распушта косата и ги открива градите, велејќи му на принцот:

Дејгиди синче царево, горска еребица в раце ти дошла и не си успеал да ја ватиш за в кафез да ја клајш. Јас девојче си бев и девојче сум си, види ми косите, види ми ‘и боските и седи ми си со здравје.

Јавната голотија била, и сè уште е, табу според балканските патријархални норми, па затоа оваа реплика не е само телесно откривање. Таа е наративен пресврт.

„Машкиот воин“ веќе успеал. Дури потоа приказната открива дека јунакот цело време бил жена. Телото станува знак што повторно го класифицира борецот, но откако храброста веќе е докажана.

Тодорка како комита

Македонската народна песна „Крушево абер пристигна“ нуди популарна верзија на истата логика на преминување на родовите граници.

Песната раскажува за абер што пристигнал во Крушево: „кој има синој големи, / комити да ги испрати / во тоа славно Смилево“.

Крушевскиот домаќин Стојан нема синови, туку само ќерка – Тодорка. Наместо тоа да значи крај на јавната должност на семејството, Тодорка му вели на татка си: „Купи ми пушка берданка / и една сабја пренгија / јас комита татко ќе одам“.

Така, Тодорка не останува во улогата на беспомошна ќерка во домот, туку го зазема празното место резервирано за син.

Таа зема пушка и сабја и заминува како комита: „нарами пушка на рамо / запаша сабја пренгија / три години комита шетала“.

Песната ја нагласува убедливоста на оваа промена со стихот: „Никој Тодорка не познал / дека е Тодорка девојка“.

Во овој случај, преминувањето на родовите граници е повеќе од едноставно преоблекување. Тодорка го зазема местото што општеството го резервирало за син: таа го претставува семејството, влегува во борба и станува дел од херојското паметење.

Песната останува популарна и денес, оживеана од современи изведувачи, меѓу кои и македонската поп-фолк пејачка Стојне Николова. Нејзината современа интерпретација ја слави Тодорка како патриотска хероина, без директно да навлегува во родовата политика на приказната.

Но таа политика е присутна: ќерката зачекорува во празното место резервирано за син, бранејќи ја честа на татка си.

Од фолклор до историски личности

Мотивот има одгласи и во историски биографии од регионот, низ цел спектар на маскирање, борбеност и подоцнежно патриотско паметење.

Сирма Војвода (1776–1864), жена ајдутка од Дебарскиот Регион, веројатно е најблиската историска паралела со Тодорка.

Таа се памети како водачка на планински борци против османлиското угнетување. Детаљ поврзан со градите исто така влегол во народното паметење за неа: според фуснота во песната за неа собрана од браќата Миладиновци, мажите во нејзината дружина препознале дека е жена дури кога ѝ се скинале копчињата на градите.

Таа продолжила да ги води и по нејзиното демаскирање.

Чучук Стана (1795–1849/50) припаѓа на сродна, но малку поинаква традиција на „жена-воин“.

Поврзана со српските востанија и запаметена во српската епска поезија, таа не е пред сè фигура на „таен машки идентитет“. Нејзината приказна повеќе покажува жена што влегува во „машкиот свет“ на ајдуците, вооружениот отпор и херојската слава.

Записите за нејзината младост исто така велат дека таа и нејзините сестри носеле машка облека надвор од домот бидејќи немале возрасен брат што би ги штител.

Милунка Савиќ (1890/1892–1973) го внесува овој мотив во документираната воена историја на 20 век.

За време на Балканските војни, таа ѝ се приклучила на српската војска така што ја скратила косата, облекла машка облека и се претставила како маж, наводно на местото на својот брат. Откако бил откриен нејзиниот пол, таа останала во борба и подоцна станала една од најодликуваните жени-војници во Првата светска војна.

Овие историски личности помагаат да се покаже дека воинките во машко руво не биле само фантазија од бајките.

Во различни форми, жените во балканската историја преминувале во улоги резервирани за мажи — тајно или видливо, привремено или трајно — како хероини што останале во паметењето на следните генерации.

Традицијата е посложена од едноставни поделби

Иако современите читатели можеби ќе препознаат блиски значења, примерите на преминување на родовите граници на Балканот не се вклопуваат едноставно во современи идентитетски категории како трансродови, геј, лезбејки или небинарни лица.

Сепак, тие ја оспоруваат идејата дека родовата разновидност е нешто туѓо за Балканот или дека традицијата секогаш се сведувала на строга поделба меѓу машко и женско.

Балканското минато, како и неговата народна имагинација, било полно со исклучоци, премини и сложени улоги.

Токму затоа, кога денес некој се повикува на „традиционални вредности“ како нешто едноставно, фиксно и непроменливо, фолклорот и историјата нè потсетуваат дека традицијата никогаш не била толку еднодимензионална.

Извор: Global Voices