Македонија и Европската Унија имаат усогласена регулаторна основа за максимално дозволените остатоци од пестициди во храната. Но, дали исти правила значат и иста контрола? По запирањето на 40,4 тони македонски јаболка на бугарската граница, ова прашање станува особено важно за домашните потрошувачи.

Причината не се само последните две пратки. Во септември, македонски пиперки што биле одбиени од странски пазари поради пестициди, по повторни лабораториски анализи биле прогласени за безбедни и пуштени во промет во Македонија.

Според информациите што Агенцијата за храна и ветеринарство ги доставила до Телма, домашните лаборатории не откриле остатоци од пестициди во испитаните примероци од дел од вратените пратки.

Така, случаите отворија дилема: како е можно за ист производ една земја да утврди недозволени остатоци од пестициди, а друга да добие негативни лабораториски резултати?

Македонија ги користи европските стандарди за пестициди

Основата за регулирање на остатоците од пестициди во Македонија е Законот за безбедност на храната, заедно со Правилникот за општите и посебните барања за максимално дозволените нивоа на резидуи од пестициди, објавен во „Службен весник“ број 95 од 2021 година.

На официјалната интернет-страница на Агенцијата за храна и ветеринарство е наведено дека, согласно член 27 од Законот за безбедност на храната, за максимално дозволените нивоа на остатоци од пестициди се користат вредностите утврдени во согласност со прописите на Европската Унија, преку европската база за пестициди.

Во ЕУ оваа област е регулирана со Регулативата 396/2005, која ги утврдува максимално дозволените нивоа на остатоци од пестициди во храната и храната за животни.

Европските правила опфаќаат околу 1.100 пестицидни супстанции што се користат или претходно се користеле во земјоделството во и надвор од Унијата.

За супстанциите за кои не е утврдено посебно дозволено ниво, општата почетна граница изнесува 0,01 милиграм на килограм, освен кога прописите предвидуваат поинаку.

Важен детал е дека европските правила важат и за храната произведена во ЕУ и за увезената храна. Производ од земја што не е членка мора да ги исполнува применливите европски ограничувања за да може да се продава на европскиот пазар.

Затоа, појдовната претпоставка дека во Македонија едноставно се дозволуваат поголеми количества пестициди не може да се потврди од објавената регулатива.

Зошто Бугарија открива пестициди, а Македонија не?

На 25 септември Телма објави дека пратки пиперки и трпезно грозје, вратени од Бугарија и Црна Гора, завршиле на домашниот пазар откако АХВ утврдила дека се безбедни.

Според објаснувањето на Агенцијата, за една од пратките биле направени анализи со акредитирани методи, додека друга била испитана во две лаборатории. Во испитаните примероци не биле откриени остатоци од пестициди.

Тие резултати биле основа за одлуката производите да бидат пуштени во промет или на понатамошна преработка.

Но, негативниот резултат од повторна анализа не објаснува автоматски зошто претходно бил утврден поинаков резултат во странство.

Разликите можат да зависат од начинот на земање примероци, од тоа кој дел од пратката е анализиран, од применетите лабораториски методи и од други аналитички фактори.

За да се утврди што точно се случило во конкретните случаи, потребни се оригиналните лабораториски извештаи, идентификација на испитуваните супстанции и податоци за концентрациите.

Без овие информации не може да се заклучи ниту дека странските резултати биле погрешни, ниту дека домашните лаборатории направиле пропуст.

Што предвидува ЕУ за храна со недозволени пестициди?

Европската Регулатива 2017/625 за официјални контроли пропишува постапки за пратки што не ги исполнуваат условите за влез на европскиот пазар.

Кога надлежниот орган ќе утврди дека одредена пратка не е усогласена со прописите, може да го одбие нејзиниот влез и да ја стави под официјален надзор.

Членот 66 предвидува повеќе можни мерки: уништување на пратката, нејзино испраќање надвор од Унијата или посебен третман, доколку со тоа може законски да се обезбеди усогласеност и безбедност.

Тоа значи дека одбиена пратка не мора автоматски да биде уништена.

Но, нејзиното враќање во земјата на потекло не значи дека таа автоматски станува безбедна за продажба.

Во Македонија, АХВ е институцијата надлежна за официјалните контроли на безбедноста на храната. Дали конкретна вратена пратка ќе може да биде ставена во промет зависи од утврдената усогласеност со важечките барања и од соодветната институционална постапка.

Забранет пестицид не значи секогаш исто што и небезбедна храна

Европската регулатива прави важна разлика меѓу дозволеноста на употребата на одреден пестицид во земјоделството и максимално дозволеното ниво на негови остатоци во храната.

Некои супстанции не се одобрени за употреба во ЕУ, но за нивните остатоци во увезени земјоделски производи може да постојат посебно утврдени максимални нивоа.

Затоа, за правилна процена на конкретна пратка мора да се знае која супстанција е откриена, дали за неа постои дозволена граница и колкава концентрација е измерена.

Европската агенција за безбедност на храната ги проценува ризиците врз основа на токсичноста на супстанцијата и можната изложеност на потрошувачите, вклучувајќи ги и најранливите групи.

Надминување на максимално дозволената граница претставува регулаторна неправилност, но не е автоматски доказ за непосредна здравствена опасност без процена на ризикот.

Кој ќе одлучи за 40-те тони јаболка?

Последниот случај повторно ги става домашните контроли во фокусот.

Бугарските власти запреа две пратки македонски јаболка со вкупна тежина од 40.439 килограми.

На 29 октомври била запрена пратка од 21.089 килограми поради откриен пестицид чија употреба е забранета во Европската Унија. На 2 ноември била запрена друга пратка од 19.350 килограми поради надминување на дозволените нивоа на остатоци од пестициди.

За двете пратки е предвидено враќање на испраќачот.

Сепак, во објавените информации не се наведени конкретните супстанции, измерените концентрации, ниту идната постапка во Македонија.

Оттука, прашањето не е само дали македонските прописи се усогласени со европските, туку како се применуваат кога две лаборатории или две институции ќе дојдат до различен заклучок за една иста пратка.

Ако храната не ги исполнува условите за продажба во Европската Унија, граѓаните имаат право да добијат јасно и документирано објаснување под кои услови би можела да се продава во Македонија.

Затоа, по случаите со пиперките и јаболката, најважните одговори треба да дојдат од АХВ: кои супстанции биле пронајдени, кои методи се користени при повторните анализи, дали резултатите се споредливи и врз основа на кои критериуми се носи конечната одлука за безбедноста на храната.

Законските стандарди се неопходни, но довербата во храната зависи и од тоа како се спроведуваат контролите и колку транспарентно институциите ги објаснуваат своите одлуки.