На прв поглед, пчелата е едно од најмалите суштества во нашето секојдневие. Се појавува во градината, на овошките, околу липите и лаванда, а на крајот од летото нејзината работа ја препознаваме во една тегла мед. Но нејзината вистинска улога е многу поголема од медот.

Оваа сабота, 15 август, во САД се одбележува National Honey Bee Day, ден посветен на медоносните пчели и пчеларството, кој започнал во 2009 година на иницијатива на американски пчелари. Во календарот на Обединетите нации, пак, пчелите имаат свој официјален светски ден на 20 мај.

Два датума, различни приказни, но една суштина: пчелата не е само производител на мед. Таа е една од малите алки без кои голем дел од нашиот систем за производство на храна би бил сериозно нарушен.

Пчелата не е само мед

Кога ќе кажеме „пчела“, најчесто мислиме на тегла мед, саќе и пчеларник. Но медот е само еден мал дел од приказната. Пчелите и другите опрашувачи овозможуваат размножување на огромен број растенија, вклучително и земјоделски култури од кои зависиме за овошје, зеленчук, јаткасти плодови и други намирници. Обединетите нации потсетуваат дека околу една третина од храната што ја консумираме зависи од опрашувањето.

Во природата постојат илјадници видови диви пчели и други опрашувачи. Бумбарите, пеперутките, некои оси, птици и други животни исто така ја пренесуваат поленовата прашина од еден цвет на друг. Според ОН, во опрашувањето учествуваат повеќе од 200.000 животински видови, меѓу кои и повеќе од 20.000 видови диви пчели. Затоа приказната за пчелите всушност е приказна за многу поширок екосистем.

А што се случува кога природата станува непријателска?

Пчелите не исчезнуваат поради една причина. Проблемот е комбинација од губење на природните живеалишта, употреба на пестициди, климатски промени, паразити, болести и намалување на разновидноста на растенијата од кои се хранат.

Кога исчезнуваат цветните ливади, кога монокултурите ги заменуваат разновидните предели, кога инсектицидите се користат без контрола или кога екстремните температури го нарушуваат природниот циклус на цветање, пчелите остануваат со помалку храна и поголем број ризици.

Токму затоа Светскиот ден на пчелите не е замислен само како ден за славење на медот. Генералното собрание на ОН го прогласи 20 мај за Светски ден на пчелите во 2017 година, со цел да се подигне свеста за значењето на пчелите и другите опрашувачи и за заканите со кои се соочуваат. Датумот е избран во чест на словенечкиот пчелар Антон Јанша, пионер на современото пчеларство.

И Македонија има што да изгуби

Пчеларството во Македонија не е мала приказна. Според официјалните податоци, во 2023 година во земјата биле евидентирани 306.415 пчелни семејства. Тоа е речиси четири пати повеќе од бројот регистриран во 2016 година, кога биле евидентирани 81.476 пчелни семејства. Но растот на бројот на пчелни семејства не значи дека проблемите исчезнале.

Напротив, пчеларството зависи од услови што пчеларите не можат целосно да ги контролираат: временските услови, достапноста на цветни растенија, земјоделските практики, пестицидите, болестите и климатските промени. Пчеларот може да ја чува кошницата. Не може да го контролира целиот свет околу неа.

Според експертите, чии изјави беа пренесени по повод Светскиот ден на пчелите, повеќе од 20.000 видови пчели, заедно со бројни други диви опрашувачи, имаат клучна улога во опрашувањето на растенијата кои ја сочинуваат основата на човековата исхрана. Тие директно придонесуваат за одржливоста на земјоделството и зачувувањето на биодиверзитетот, но нивниот опстанок е сè посериозно загрозен од губењето на природните живеалишта, неодржливите земјоделски практики, климатските промени и загадувањето.

Во македонски услови, заштитата на живеалиштата е особено важна, бидејќи низинските, планинските и влажните ливади се значајни за бројни опрашувачи, вклучително и пчелите и бумбарите. Зачувувањето на овие простори затоа не е само прашање на заштита на природата, туку и на зачувување на еден од клучните механизми од кои зависат земјоделството и производството на храна.

-Светскиот ден на медоносната пчела нè потсетува колку големо значење имаат пчелите за природата, земјоделството и за нашиот секојдневен живот. Оваа година, поради неповолните временски услови, приносите на мед се значително помали, што уште еднаш покажува колку пчеларството е зависно од климатските промени и состојбата на природата. Затоа, грижата за пчелите и зачувувањето на нивните природни живеалишта е одговорност на сите нас. Со секоја зачувана пчела го чуваме и природниот баланс од кој сите зависиме – вели пчеларот Митко Севриевски.

Пчелата прва го чувствува она што ние го забележуваме подоцна

Климатските промени се уште еден дел од сложената приказна. Промените во температурите можат да влијаат врз времето на цветање на растенијата, достапноста на нектар и полен и активноста на самите пчели. Ако растението процвета порано, а условите за пчелите не се променат со исто темпо, се нарушува природниот синхрон меѓу опрашувачот и растението.

Тоа можеби звучи како мал проблем. Но природата е составена од илјадници такви мали врски. Кога една ќе се наруши, последиците не остануваат нужно таму каде што започнале.

Не мора да бидеме пчелари за да им помогнеме

Можеби најинтересниот дел од приказната е што за заштита на пчелите не е потребен пчеларник. Дури и мал двор, балкон или градина може да стане подобро место за опрашувачите ако во него има растенија што цветаат во различни периоди од годината.

Може да се засадат медоносни и автохтони растенија, да се остави мал дел од тревникот да процвета наместо целосно да се коси, а употребата на пестициди да се избегнува или сведува на минимум кога тоа е можно. И уште нешто едноставно: кога купуваме мед, можеме да поддржиме локален пчелар.

Тоа не ја спасува целата популација на пчели. Но помага да опстане едно пчеларство кое е дел од нашето земјоделство, нашите села и нашата храна.

Зошто ни треба ден за нешто што зуи околу нас?

Можеби токму затоа што пчелите се толку секојдневни, лесно забораваме колку зависиме од нив. Не ги забележуваме додека работат. Го забележуваме само она што би го немале без нив. Цветовите кои не би дале плод. Овошките со помал принос. Растенијата што исчезнуваат. Празните ливади. Тишината таму каде што некогаш имало зуење.

Затоа и американскиот августовски ден и официјалниот светски ден во мај се, всушност, потсетување на иста работа: пчелата не е важна само затоа што ни дава мед. Важна е затоа што, додека ние често не ја забележуваме, таа помага да продолжи да живее светот околу нас.