Ден по Берлинскиот ѕид: Зад затворени врати падна најдолгиот режим на Балканот

По 35 години на власт, партискиот врв го принуди Тодор Живков на оставка, отворајќи пат кон плурализам и демократија во Бугарија.
Фото: Anefo, CC0, via Wikimedia Commons

Точно еден ден по падот на Берлинскиот ѕид, на 10 ноември 1989 година, во Софија заврши 35-годишното владеење на Тодор Живков. На пленарна седница на Централниот комитет на Бугарската комунистичка партија, долгогодишниот генерален секретар беше принуден да поднесе оставка. Овој потег, инициран од внатрепартиска струја со поддршка од Москва, го означи почетокот на бугарската транзиција кон повеќепартиски систем и пазарна економија.

На состанокот на Политбирото одржан на 9 ноември, а потоа и на пленумот на 10 ноември во хотелот „Бојана“, партиското раководство ја прифати оставката на Живков. Меѓу клучните фигури што го организираа неговото отстранување беа министерот за надворешни работи Петар Младенов и премиерот Георги Атанасов, потпомогнати од советскиот дипломатски притисок и курсот на „перестројка“ на Михаил Горбачов.

Живков раководеше со партијата од 1954 година, а како шеф на државата беше на чело на Државниот совет од 1971 година. За негов наследник на чело на БКП беше избран Петар Младенов, кој најави реформи, дијалог и прекин на монополот на власта. Веќе на 17 ноември парламентот го разреши Живков и од функцијата претседател на Државниот совет.

Падот на автократската власт не беше изолиран политички маневар. Во текот на 1989 година режимот се соочи со тежок надворешен долг, недостиг на основни производи и меѓународна изолација.

Особено дестабилизирачки фактор беше таканаречениот „Прероден процес“ – кампања за присилна асимилација на турското малцинство во Бугарија. Во летото 1989 година, над 300.000 бугарски граѓани од турска националност беа принудени да ја напуштат земјата кон Турција. Оваа егзодусна криза предизвика колапс во земјоделството и индустријата, оставајќи длабока општествена лузна и забрзувајќи го падот на партискиот монопол.

За разлика од Романија каде падот на Николае Чаушеску се случи преку крвави судири, промената во Софија започна преку мирен, контролиран „дворски преврат“. Сепак, граѓанскиот притисок брзо ја презеде иницијативата од партиските кабинети.

На 18 ноември 1989 година на плоштадот пред катедралата „Свети Александар Невски“ се одржа првиот слободен масовен митинг со над 50.000 граѓани кои бараа укинување на членот 1 од Уставот за водечката улога на партијата. Следните месеци донесоа тркалезна маса меѓу власта и новоформираната опозиција (СДС), правно демонтирање на тоталитарниот систем и први повеќепартиски избори во јуни 1990 година.


Настаните од ноември 1989 година во Софија покажаа дека демократизацијата на Источниот блок е незапирлив процес што ги зафати сите општества во регионот, поставувајќи ги темелите за современите уставни реформи и интеграцијата во европските структури.

е-Трн да боцка во твојот инбокс