Откажувањето од пушење ретко е само прашање на волја. Тоа е процес во кој човек се соочува со навика, зависност, стрес, секојдневни ритуали и тело што бара никотин и тогаш кога одлуката за прекин веќе е донесена.

Затоа најавата дека Македонија ќе ја засилува системската поддршка за луѓето што сакаат да престанат да пушат не треба да се гледа само како пригодна порака по повод Светскиот ден без тутун. Ако се спроведе сериозно, тоа може да значи важен пресврт — од осуда и предупредувања кон конкретна помош.

Во пресрет на 31 мај, Светскиот ден без тутун, министерот за здравство Азир Алиу најави активности за зајакнување на услугите за откажување од пушење на локално ниво. Активностите треба да се спроведуваат во соработка со центрите за јавно здравје, локалните самоуправи и здравствените домови.

Целта е граѓаните полесно да дојдат до советување, да има подобар систем за упатување и да се обезбеди континуирана поддршка, со посебен фокус на младите.

Од казна кон реална помош

Јавните кампањи против пушењето со години главно се движат меѓу предупредување, забрана и осуда. Но, зависноста не се надминува само со плакати и пораки за штетноста на цигарите.

Човек што сака да се откаже од пушење најчесто не бара лекција, туку јасен пат: каде да се јави, кој ќе го следи, како да ја помине првата криза, што да прави кога ќе се врати желбата за цигара и дали постои достапна терапија.

Токму затоа важна е најавата за ажурирање на есенцијалната листа на лекови. Според Алиу, за првпат на листата се вклучени средства за одвикнување од пушење, меѓу кои никотински фластери и никотински гуми за џвакање.

Нивната цел не е зависноста нагло да се „пресече“, туку контролирано да се намали потребата од никотин, најдобро со советување и следење од здравствен работник.

Светската здравствена организација нагласува дека комбинацијата од советување и медикаментозна поддршка може значително да ги зголеми шансите за успешно откажување од тутун. Но, во многу земји пристапот до такви услуги сè уште е ограничен, што покажува дека личната мотивација не е доволна ако системот не нуди поддршка.

Светски ден без тутун 2026: фокус и на новите никотински производи

Глобалната тема на Светскиот ден без тутун 2026 е „Разоткривање на привлечноста – спротивставување на зависноста од тутун и никотин“. Овој фокус е важен затоа што борбата повеќе не се однесува само на класичните цигари.

Денес никотинот се пакува во нови форми, со вкусови, дискретни уреди, модерна амбалажа и пораки што често го претставуваат како помалку опасен или социјално поприфатлив. СЗО предупредува дека индустријата користи дизајн и маркетинг што особено ги привлекува младите.

Во европскиот регион, организацијата предупредува на растот на електронските цигари и другите никотински производи кај адолесцентите. Според податоците на СЗО, околу 11,6 проценти од младите на возраст од 13 до 15 години користат тутун, а употребата на електронски цигари кај адолесцентите достигнува 14,3 проценти.

Особено загрижува предупредувањето дека употребата на електронски цигари може речиси тројно да го зголеми ризикот младите непушачи подоцна да почнат да пушат класични цигари.

Зошто младите се во центарот на проблемот?

Кога здравствените власти зборуваат за младите, тоа не е само формална порака. Никотинската зависност често почнува рано, а првиот контакт денес не изгледа секогаш како класична цигара.

Вкусови, шарени пакувања, мали уреди, инфлуенсерски пораки, дигитални навики и впечатокот дека „ова не е исто како пушење“ создаваат нова зона на ризик. Затоа борбата против никотинската зависност не се води само во болници и амбуланти, туку и во маркетингот, училиштата, социјалните мрежи и семејството.

Институтот за јавно здравје предупредува дека тутунската и никотинската индустрија користи дизајн, вкусови и промоции што ги претставуваат производите како модерни, безопасни и прифатливи. Во тој контекст, електронските цигари и новите никотински уреди не треба да се третираат како безопасна алтернатива.

Јавната политика мора да реагира побрзо од рекламата. Ако државата чека зависноста да стане масовна навика, веќе е изгубено драгоцено време.

Новиот закон ќе покаже колку е сериозна намерата

Министерот најави и нов предлог-закон за заштита од употреба на тутунски и сродни производи, кој треба да биде усогласен со европските стандарди и регулативи.

Токму тој закон ќе биде вистинскиот тест дали државата ќе остане само на кампањи или ќе изгради посериозен систем на превенција, контрола, ограничување на привлечноста на никотинските производи и достапна помош за откажување.

СЗО препорачува мерки како забрана на вкусови што ја зголемуваат привлечноста, регулирање на дизајнот на производите, обична амбалажа, забрана на рекламирање и промоција, простори без тутун и никотин, поддршка за откажување и повисоки даноци.

Пораката е јасна: личната одлука има многу поголеми шанси ако околината не работи постојано против неа.

Тутунот е здравствен, но и социјален трошок

Тутунот останува една од најголемите јавноздравствени закани. СЗО наведува дека годишно убива повеќе од седум милиони луѓе, меѓу кои и околу 1,6 милиони непушачи изложени на пасивно пушење.

Околу 80 проценти од 1,3 милијарди корисници на тутун во светот живеат во земји со ниски и средни приходи. Тоа покажува дека ова не е само здравствена статистика, туку и социјален проблем: зависноста најсилно ги погодува средините каде што здравствените и финансиските последици најтешко се носат.

Македонија оваа битка не може да ја води само со забрани. Потребни се советувалишта што навистина функционираат, јасен систем на упатување, достапни терапии, училиштa што ќе зборуваат отворено за новите никотински производи и родители што ќе добијат информации, а не само опомени.

Најдобрата антиникотинска политика не е онаа што му вика на пушачот дека греши, туку онаа што му дава излез кога ќе реши да престане.

Што значи ова за граѓаните?

За граѓаните, најавите значат дека во следниот период треба да се очекува поголема видливост на услугите за откажување од пушење преку локалното здравство.

Важно е да се нагласи дека никотинските фластери, гумите за џвакање и другите форми на терапија треба да се користат одговорно и во консултација со здравствен работник, особено кај лица со хронични заболувања, бремени жени или луѓе што земаат друга терапија.

Светскиот ден без тутун не треба да биде само уште еден датум во календарот на кампањи. Тој треба да биде потсетник дека зависноста не е карактерна слабост, туку јавноздравствен проблем што бара знаење, достапност, трпение и систем.

Ако Македонија сака помалку чад, мора да понуди повеќе помош.