Глечерите што со децении изгледале како вечен дел од планинскиот пејзаж исчезнуваат со брзина што научниците сè потешко ја опишуваат како постепена. Од Алпите до Хималаите и Андите, повлекувањето на мразот веќе не е само далечен знак на климатските промени. Тоа се гледа на терен, а последиците се чувствуваат преку водоснабдувањето, екосистемите, ризикот од поплави и растот на нивото на морето.

Еден од највидливите примери е Триглавскиот глечер во Словенија. Според податоците што ги следат словенечките истражувачи, неговата површина е сведена на само неколку квадратни метри. Со тоа практично повеќе не го исполнува критериумот од 100 квадратни метри кој се користи за класификација на глечер во инвентарите.

И глечерот Скута, вториот словенечки глечер, е во слична ситуација.

Швајцарија изгуби речиси една петтина од глечерскиот мраз за пет години

Состојбата во швајцарските Алпи покажува колку брзо се забрзува процесот. Според најновите податоци од Швајцарската мрежа за следење на глечерите, швајцарските глечери во првите осум месеци од 2026 година изгубиле 5,5 отсто од својот волумен. Од 2021 година наваму, вкупната загуба достигнува 19,4 отсто.

Зад ова стојат комбинација од екстремно топли периоди и недостиг од снег во зимските месеци. Просечната дебелина на одделни глечери годинава се намалила за околу 2,5 до 4 метри. Глациологот Матијас Хус од ЕТХ Цирих предупредува дека дел од глечерите не се топат само од површината. Во нивната внатрешност се создаваат шуплини и канали низ кои се движи вода, што дополнително ја нарушува стабилноста на мразот.

Еден од најдраматичните примери е поранешниот глечер Грис, кој за само две децении изгубил 99 отсто од површината.

Глечерите веќе губат стотици милијарди тони мраз

Глобалната слика е уште поширока. Голема студија објавена во списанието „Nature“ покажа дека светските глечери меѓу 2000 и 2023 година изгубиле околу 6.542 милијарди тони маса, со просечна годишна загуба од околу 273 милијарди тони. Стапката на губење се зголемила за 36 отсто во втората половина од периодот во споредба со првата.

Само во 2023 година глечерите изгубиле рекордни околу 548 милијарди тони маса, според оваа анализа. Последиците не се ограничени на планините. Топењето на глечерите придонело со околу 18 милиметри кон глобалното зголемување на нивото на морето меѓу 2000 и 2023 година.

Најголемиот бран на исчезнување може да дојде во 2040-тите и 2050-тите

Уште една студија, објавена во „Nature Climate Change“, се занимава со нешто поинакво: не само со количината на изгубен мраз, туку со бројот на глечери што целосно ќе исчезнат. Истражувачите моделирале речиси 200.000 глечери и утврдиле дека бројот на исчезнувања ќе достигне врв во средината на овој век, но точниот период зависи од тоа колку ќе се загрее планетата.

Во сценарио со ограничување на затоплувањето на 1,5 степени Целзиусови, моделите покажуваат врв од околу 2.000 исчезнати глечери годишно околу 2041 година.

При затоплување од 4 степени, врвот би се поместил кон средината на 2050-тите и би достигнал околу 4.000 исчезнати глечери годишно. Алпите се меѓу регионите каде што процесот би се забрзал најрано. Малите глечери реагираат особено брзо на растот на температурите затоа што имаат многу помала ледена маса што може да ја загубат пред целосно да исчезнат.

Зошто исчезнувањето на глечерите е проблем и далеку од планините?

Глечерите се природни резервоари на слатка вода. Во многу планински региони тие обезбедуваат вода за населението, земјоделството и екосистемите, особено во сушните периоди. Кога мразот исчезнува, промената прво може да изгледа како зголемен доток на вода поради забрзаното топење. Но, кога глечерот станува премал, тој повеќе не може да ја обезбедува истата количина вода во сушните периоди.

Последиците се особено важни за региони како Андите и Централна Азија, каде зависноста од планинските водни ресурси е голема. Топењето влијае и врз ризикот од природни катастрофи. Повлекувањето и разградувањето на глечерите може да создаде нестабилни ледени и карпести маси и нови глацијални езера, зголемувајќи го ризикот од одрони и поплави.

Сепак, иднината не е однапред одредена

Научните проекции не значат дека сите овие загуби се неизбежни во иста мера. Студијата во „Nature Climate Change“ покажува големи разлики меѓу сценаријата за затоплување: колку е помало глобалното затоплување, толку повеќе глечери може да бидат зачувани.

Истовремено, друга студија во „Nature Climate Change“ предупредува дека надминувањето на 1,5 степени може да има долгорочни и тешко повратливи последици за глечерската маса и водниот истек, дури и ако температурите подоцна се намалат.

Затоа приказната за глечерите не е само приказна за мразот на високите планини. Тоа е приказна за водата што ја користиме, за пејзажите што ги препознаваме, за заедниците што зависат од планинските реки и за нивото на морето што постепено се менува. Триглав и Скута се само малите, но визуелно моќни примери на процес што се одвива на многу поголем дел од планетата.

Мразот што исчезнува денес не се враќа со иста брзина утре. А научните модели покажуваат дека следните децении ќе бидат клучни за тоа колку глечери ќе останат на Земјата.