Во извештајот за 2026 година Брисел не само што го повторува предупредувањето, туку посочува дека системот за мониторинг има сериозни структурни слабости, дека собраните податоци недоволно се користат при носењето одлуки и дека институциите немаат доволно капацитети за спроведување на европските стандарди.
Извештајот објавен на 4 ноември, во делот за Поглавје 27 – Животна средина и климатски промени, ја повторува оценката што се провлекува низ претходните години: нема нови законодавни поместувања во квалитетот на воздухот.
Три извештаи, исто предупредување
Во 2024 година Европската комисија констатирала многу ограничен напредок во квалитетот на воздухот, без нови законодавни решенија.
Во 2025 година оценката повторно била дека нема законодавни промени, а капацитетите за мониторинг и понатаму се многу ограничени.
Во 2026 година формулацијата останува речиси идентична, но критиките за функционирањето на системот се подетални.
Европската комисија укажува на слабости во планирањето на мониторингот, недоволна покриеност на загадувачките материи, недостиг од стручни кадри, проблеми со мерните станици и недоволна употреба на податоците во урбанистичкото планирање и издавањето дозволи.
Тоа не значи дека во земјата воопшто немало активности. Комисијата бележи усвоени локални планови за подобрување на квалитетот на воздухот во Куманово, Кавадарци, Гостивар, Струга и Гевгелија.
Но постоењето на планови не е исто што и докажано намалување на изложеноста на загадување.
Скопје меѓу европските региони со најтешки здравствени последици
Податоците на Европската агенција за животна средина (ЕЕА) покажуваат дека проблемот не е само во високите концентрации на штетни честички, туку и во последиците врз здравјето.
Според анализата на ЕЕА за 2023 година, Скопскиот Регион е меѓу трите региони со највисока стапка на предвремени смртни случаи што можат статистички да се припишат на изложеност на PM2.5, меѓу анализираните европски земји надвор од ЕУ.
Заедно со Скопскиот Регион се издвојуваат Тирана во Албанија и Нишавскиот Регион во Србија. European Environment Agency (EEA)
Овие податоци се однесуваат на проценети здравствени последици, а не на непосредно евидентирани смртни случаи со загадувањето како единствена утврдена причина.
Илјадници изгубени животи, но колку се спречени?
Според податоците што ги објавува македонското Министерство за животна средина, проценетиот број смртни случаи што можат да се припишат на загадениот амбиентален воздух изнесувал 3.842 во 2019 година, 3.828 во 2020 година, 4.175 во 2021 година и 3.493 во 2022 година.
Овие проценки се засноваат на статистички модели за здравствените последици од загадувањето и имаат определен степен на неизвесност. Република Северна Македонија
Проценети смртни случаи поврзани со загадениот воздух
Северна Македонија, според објавените национални проценки
01,5003,0004,5002019202020212022
Бројките покажуваат дека загадувањето на воздухот претставува голем јавно-здравствен товар, иако во подолг период се забележува намалување на дел од показателите.
Прашањето за институциите е дали мерките што ги преземаат го забрзуваат тоа намалување и колку од здравствениот товар може да се избегне.
Европа го мери загадувањето, но Македонија недоволно ги користи податоците
Во најновиот извештај Европската комисија посочува дека Македонија располага со систем за собирање податоци кој функционира само делумно, со празнини во покриеноста и проблеми со сигурноста на мерните станици.
Уште посериозна е забелешката дека податоците за воздухот недоволно се користат при носењето одлуки.
Тоа го отвора прашањето како се планира изградбата на нови објекти, како се издаваат дозволи за индустриски капацитети и како се проценува влијанието на сообраќајот и греењето врз здравјето на граѓаните.
Бидејќи мониторингот нема вредност само како секојдневна информација за концентрациите на PM10 и PM2.5. Неговата основна цел е да им помогне на надлежните да донесуваат одлуки што ја намалуваат изложеноста на загадување.
Брисел не молчи, но предупредувањата се повторуваат
Тврдењето дека Европската Унија молчи за загадениот воздух во Скопје не е поткрепено со европските извештаи.
Европската комисија јавно ги посочува законодавните и институционалните слабости, додека Европската агенција за животна средина ги анализира здравствените последици.
Меѓутоа, извештаите сами по себе не го прочистуваат воздухот.
Одговорноста за донесување и спроведување мерки е кај домашните институции – на централно и локално ниво.
Затоа, по три последователни извештаи со слични предупредувања, прашањето веќе не е дали Брисел го забележува загадувањето, туку зошто домашните власти не успеваат да покажат доволно убедлив напредок во неговото решавање.
Зашто проблемот не е во недостигот од предупредувања, туку во недостигот од резултати што граѓаните можат да ги почувствуваат кога ќе излезат на улица и ќе вдишат воздух.
