Јелена Кнежевиќ петнаесет години била извршна директорка на Белградскиот интернационален театарски фестивал. Во 2025 и 2026 година, таа била дел од колективот што организирал програма под друго име, не:БИТЕФ. Името ја задржува врската со фестивалот што со децении ја поврзувал југословенската сцена со современиот театар во светот. Зад него стои и практична одлука. Во време на институционална криза, дел од луѓето што го правеле фестивалот повторно се собрале за да организираат изведби и разговори.

На 7 ноември, во киното во Железничката зграда во Скопје, ќе бидат прикажани видеоматеријали од малите сцени на не:БИТЕФ во 2026 година. Изложбата е дел од Биеналето за сценски дизајн, а Кнежевиќ и сценографот Радивоје Динуловиќ ќе зборуваат за околностите во кои настанала иницијативата. За да се разбере зошто во тој разговор има место и за студентските блокади, треба да се погледне што се случуваше во Србија во исто време.

Како студентското самоорганизирање стана пример за културната сцена?

Кога на 1 ноември 2024 година падна настрешницата на железничката станица во Нови Сад, од второто обновено издание на Биеналето за сценски дизајн беше помината само една недела. По трагедијата, студентските блокади отворија прашања за институционалната одговорност. Нивното одржување бараше и секојдневна организација, од договарање на следните чекори до распределба на работата меѓу луѓето што ги спроведуваа.

Токму во тој начин на работа организаторите на Биеналето ја гледаат врската со не:БИТЕФ. Студентите ја делеа одговорноста за блокадите. Во Белград, уметници, продуценти и независни организации ја презедоа работата потребна за една фестивалска програма, од составување на распоредот до обезбедување места за изведба. Публиката, пак, доби каде да ги гледа претставите и да учествува во разговорите. Дел од тие разговори, снимени на малите сцени, сега ќе се гледаат во Скопје.

Како протестите го одложија првото Биенале?

Биеналето требало првпат да се отвори во Белград во доцната есен 1996 година. По локалните избори на 17 ноември, тогашната власт одбила да ги признае резултатите од гласањето, а на улиците почнале масовни протести. Организаторите го одложиле отворањето. Големата изложба се одржала во февруари 1997 година, откако изборните резултати биле признаени со посебен закон.

Во годините потоа, околу Биеналето се развила и образовна мрежа. Во 2001 година во Белград биле иницирани постдипломски студии по сценски дизајн, а во 2013 година биле основани и студии во Нови Сад. Кога Биеналето било возобновено во 2022 година, било иницирано и Студентското биенале. Таа мрежа е дел од објаснувањето како една изложба за белградски фестивал стигнува во скопско кино. Според организаторите, идејата се родила при гостувањето на центарот СЦЕН на фестивалот АКТО во Скопје.

Колку чини да се одржи една независна претстава во Скопје?

Во Скопје, разговорот за самоорганизирање почнува од конкретна претстава. По изведбата на „Теорема, леме“ на „Златен Елец“, Кристина Леловац и Бобан Алексоски ќе зборуваат за тоа како била направена. Во најавата за разговорот прашуваат каде се пробува кога екипата нема редовен простор, како се надоместува трудот на соработниците со ограничени буџети и под кои услови јавните културни установи им ги отстапуваат сцените на независните продукции.

Киното во Железничката зграда било создадено за станарите. Железничките работници можеле по работа бесплатно да гледаат филм во зградата во која живееле. Денес таму се работат и се прикажуваат независни продукции. За еден викенд во истото кино ќе се одигра претстава, ќе се прикажат снимки од белградските сцени и ќе се разговара за парите, просторот и трудот што ги бара секоја следна изведба. Токму тие услови решаваат дали публиката ќе има каде повторно да ја види претставата.