Цената на нафтата повторно се искачи над 100 долари за барел, а со тоа во Европа се отвора и старото, но секогаш чувствително прашање – дали компаниите што заработуваат повеќе поради енергетскиот шок треба да платат и дополнителен данок.

Темата денес е на маса на неформалниот состанок на министрите за финансии на ЕУ во Даблин. Германија, заедно со Шпанија, Португалија, Италија, Полска и Австрија, бара Европската комисија да разгледа конкретни модели за оданочување на таканаречените „windfall profits“ – дополнителната добивка остварена во услови на нагло зголемени цени на енергенсите.

Берзите растат, сметките исто така

Зад целата дебата стои новиот енергетски шок. Ограничувањата во снабдувањето преку Ормускиот теснец и пошироката геополитичка нестабилност на Блискиот Исток ги турнаа цените на нафтата и гасот нагоре.

Според актуелните пазарни податоци, нафтата е повеќе од 50 отсто поскапа во однос на периодот пред почетокот на конфликтот. Притоа, европските потрошувачи веќе ги чувствуваат последиците преку повисоките цени на горивата и енергијата.

Европската комисија предупредува дека подолготрајниот енергетски шок може дополнително да ја зголеми инфлацијата и да го забави економскиот раст. Во едно од сценаријата на Комисијата, доколку нарушувањата на енергетските пазари продолжат, цената на нафтата во последниот квартал од 2026 година би можела да достигне околу 180 долари за барел.

Берлин бара Брисел да предложи решение

Германскиот министер за финансии Ларс Клингбеил денес побара Европската комисија да излезе со конкретни модели за оданочување на дополнителната добивка на нафтените компании.

Аргументот на земјите кои ја туркаат иницијативата е дека во услови кога граѓаните плаќаат значително поскапо гориво, компаниите кои остваруваат исклучително високи приходи поради ценовниот шок треба да придонесат повеќе за ублажување на последиците.

Слична идеја веќе се појавува и на национално ниво. Полска, на пример, планира повторно да воведе данок на дополнителната заработка на нафтените компании, со намера средствата да се искористат за ублажување на ударот од високите цени на горивата.

Но Брисел засега не најавува европски данок

Тука приказната станува посложена.

Европската комисија во моментов не планира да предложи единствен данок на екстра-профитите на енергетските компании за целата ЕУ.

Од Брисел потсетуваат дека оданочувањето е во надлежност на земјите-членки и дека тие можат самостојно да воведат вакви мерки, доколку се во согласност со европското право. Комисијата вели дека ќе ги почитува националните одлуки и ќе го следи нивното влијание врз единствениот пазар.

Тоа значи дека засега нема нов европски данок, туку се отвора политичка и економска дебата за тоа како да се распредели товарот од енергетскиот шок.

Следниот важен момент ќе биде октомврискиот состанок на министрите за финансии на ЕУ, кога се очекува темата повторно да биде на маса и да се види дали иницијативата ќе добие поширока поддршка.

Што е „windfall tax“?

Станува збор за дополнително оданочување на профитот што компаниите го остваруваат поради исклучителни пазарни услови – на пример, кога цените на нафтата и гасот нагло растат, а со нив значително се зголемува и заработката на производителите и енергетските компании.

ЕУ веќе користела сличен пристап во претходната енергетска криза. Но Европската комисија сега посочува дека актуелната ситуација не е идентична со кризата од 2022 година и засега смета дека националните влади треба да имаат главна улога во ваквите мерки.