Финансиската директорка Колет Крес од 12 ноември привремено ја води Енвидија. Основачот Џенсен Хуанг поднесе оставка по неколкунеделен скандал поврзан со вонбрачни врски и наводи за контакти со лице поврзано со кинеското разузнавање. Нејзиното назначување повторно ја стави во фокус теоријата за стаклената карпа, според која жените почесто добиваат раководни позиции кога компанијата се наоѓа во криза.
Крес ја презема Енвидија среде истрага и пад на акциите
Крес е финансиска директорка на Енвидија од септември 2013 година, а претходно извршувала високи финансиски функции во Тексас инструментс, Мајкрософт и Сиско. За време на нејзиниот мандат приходите на компанијата пораснале од 4,13 милијарди долари во фискалната 2014 година на 215,9 милијарди долари во фискалната 2026 година, а „Форбс“ ја вбројува меѓу најбогатите жени во САД кои самостојно го создале своето богатство.
Моментот во кој ја презема највисоката функција е далеку од мирен. На денот на оставката акциите на Енвидија во еден момент паднаа за повеќе од 14 отсто. Одборот спроведува внатрешна истрага со помош на надворешна адвокатска канцеларија, а членови на американскиот Конгрес го повикаа Хуанг на средба, која е одложена за 1 декември. Адвокатски канцеларии веќе бараат инвеститори за поднесување колективни тужби, додека одборот бара постојан извршен директор и разгледува кандидати и од компанијата и надвор од неа.
Поимот се роди од анализа на британските компании
Терминот „стаклена карпа“ го воведоа психолозите Мишел Рајан и Алекс Хаслам од Универзитетот во Ексетер, кои во средината на 2000-тите ги анализираа компаниите од британскиот берзански индекс ФТСЕ 100. Тие забележале дека фирмите почесто назначуваат жени во управните одбори по период на слаби берзански резултати.
Ако стаклениот плафон е бариерата што ги спречува жените да стигнат до врвот, стаклената карпа е позицијата до која сепак успеваат да стигнат: високо, видливо и со голем ризик од пад. Во јавните дебати најчесто се споменуваат Тереза Меј, која ја презеде британската влада по референдумот за Брегзит, и Мариса Мајер, која застана на чело на Јаху во периодот на долготраен пад на компанијата.
Истражувањата се разидуваат околу назначувањата, но не и околу отпуштањата
Две децении истражувања не дадоа едногласен одговор. Студија на професори од Универзитетот во Виндзор покажа дека жените навистина се назначуваат во поризични ситуации, но и дека потоа остануваат на функцијата подолго од мажите. Анализа на американски корпоративни податоци од 2025 година, во која биле користени повеќе показатели за финансиски проблеми, не најде јасен доказ за постоење на овој ефект. Истражување на водечки германски и британски компании, пак, заклучи дека во корпоративниот свет стаклената карпа повеќе личи на мит отколку на реална појава.
Наодите во врска со отпуштањата се поконзистентни. Студија објавена во списанието Social Science Quarterly во 2024 година покажа дека жените на чело на компаниите имаат поголем ризик да бидат сменети, а тој ризик дополнително се зголемува ако биле назначени во период на слаби деловни резултати. Според студија објавена во Journal of Management, на која се повикува швајцарскиот бизнис-институт ИМД, жените извршни директорки имаат 45 отсто поголема веројатност да бидат отпуштени, без оглед на успешноста на компанијата.
До оваа функција стигнуваат малку жени. Во 2026 година тие раководат со рекордни 11 отсто од компаниите на американската листа „Форчјун 500“, а на чело на 34 од 500-те најголеми компании во светот се жени, односно само 6,8 отсто.
Енвидија остварува рекордни приходи, но моментот е ризичен
Енвидија не е учебнички пример за теоријата. Компанијата контролира околу 90 отсто од пазарот на напредни чипови за вештачка интелигенција, а нејзините приходи растат, па Крес не презема компанија во деловен пад. Ризикот е од поинаква природа: репутациска криза, политички притисок од Вашингтон, истрага за можно безбедносно загрозување и незадоволство кај вработените.
Според „Вајрд“, интерна петиција со која се бара враќање на Хуанг добила повеќе од 1.600 коментари. Ако Крес остане само привремено решение, нејзиниот мандат ќе се вклопи во сликата што ја опишува теоријата за стаклената карпа: жена што ја води компанијата во најризичниот период. Но, тоа сè уште не е одлучено. Меѓу шесте имиња што се споменуваат во индустријата како можни кандидати за постојан извршен директор, две се жени: Крес и Лиса Су, извршната директорка на конкурентската компанија АМД.
