Анкетите покажуваат дека блокот на партии околу израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху, во кој се неговата партија Ликуд, крајнодесничарските и ултраортодоксните партии, би можел да има тешкотии да обезбеди мнозинство на парламентарните избори закажани за 27 октомври.

Еден од главните фактори во оваа изборна трка е Гади Ајзенкот, поранешниот началник на израелскиот Генералштаб, кој се наметна како неочекуван ривал на политичарот што доминира во израелската политика во поголемиот дел од последните три децении.

Ајзенкот релативно доцна влезе во политиката. Во 2022 година стана пратеник во Кнесетот, израелскиот парламент, како член на партијата Национално единство. Подоцна ја напушти поради, како што објасни, идеолошки несогласувања.

Откако минатата година се раздели со дел од водечките опозициски политичари и ја основа сопствената центристичка партија Јашар, чие име значи „право“ или „чесно“, Ајзенкот стана еден од најсериозните предизвикувачи на Нетанјаху.

Израелскиот премиер во изминатите години се соочува со обвиненија за корупција, кои ги негира, со критики за начинот на кој неговата влада се справила со нападот на Хамас врз јужен Израел на 7 октомври 2023 година, како и со масовни протести против контроверзните реформи на правосудниот систем.

Но, политичките амбиции на Ајзенкот се поврзани и со лична трагедија.

Смртта на синот што ја промени неговата политичка мисија

Неговиот син, главниот наредник Гал Ајзенкот, најмладото од петте деца во семејството, загина во декември 2023 година во експлозија во северниот дел на Појасот Газа. Во тој период учествувал во воена операција поврзана со извлекување на посмртните останки на двајца израелски заложници што Хамас ги киднапирал на 7 октомври.

Ајзенкот во април изјави за израелското државно радио Кан Решет Бет дека сè уште не ги отворил кутиите со личните предмети на својот син што ги чува дома во Херцлија, град северно од Тел Авив.

„Сè уште не сум ги отворил. Постојано го одложувам тоа“, рече тој.

Смртта на Гал, заедно со загубата на двајца внуци во воената кампања во Газа, дополнително го зацврстила убедувањето на Ајзенкот дека владата на Нетанјаху не успеала да ги спречи нападите на Хамас и да обезбеди навремено ослободување на заложниците.

„Не можам да го вратам времето“, изјави тој за весникот Тајмс оф Израел на почетокот на месецот.

„Ќе направам сè што можам за да бидам достоен за високата цена што ја плати Гал.“

Една од неговите главни политички цели е да бара одговорност од Нетанјаху и неговата влада.

По нападите од 7 октомври 2023 година, Ајзенкот му се приклучи на воениот кабинет на премиерот, заедно со други опозициски претставници, во знак на национално единство. Во јуни 2024 година поднесе оставка, обвинувајќи го Нетанјаху дека не дејствувал доволно брзо за да обезбеди ослободување на заложниците што ги киднапирал Хамас.

„Жените и децата беа киднапирани за време на неговиот мандат, а тој намерно не го направи она што беше неопходно за да се вратат“, изјави Ајзенкот за Тајмс оф Израел.

Нетанјаху повеќепати ги отфрли овие обвинувања.

Различни процени за војната во Газа

Нетанјаху тврди дека Ајзенкот се противел на клучни воени потези во Газа додека бил дел од воениот кабинет. Според израелскиот премиер, пристапот на неговиот ривал немало да го ослабне Хамас. На прес-конференција во јуни, Нетанјаху изјави дека Ајзенкот и други членови на кабинетот се залагале за договор со кој би биле ослободени заложниците, а израелската војска би се повлекла од Газа.

Според Нетанјаху, таквиот пристап би значел дека Хамас и неговите високи функционери, кои Израел ги убил за време на војната, сè уште ќе биле живи и ќе ја задржеле контролата врз територијата. Во неодамнешно интервју за порталот Инет њуз, Ајзенкот ја отфрли оваа верзија и го повика премиерот јавно да ги објави записниците од дискусиите и гласањата на воениот кабинет.

Неколку дена пред изборите, Ајзенкот вети дека, доколку биде избран, ќе ја заврши власта на Хамас во рок од 18 месеци.

Каква политика најавува Ајзенкот?

Надав Ејал, еден од познатите израелски новинари и аналитичари што ја следат неговата политичка кариера, смета дека личната загуба го засилила чувството на цел и мисија кај Ајзенкот. Но, таа мисија не се сведува само на освојување доволно места во Кнесетот за формирање коалиција што би го отстранила Нетанјаху од власт.

Како и премиерот, Ајзенкот смета дека идните планови за Газа мора да исклучат владеење на Хамас.

„Многу е важно да се разбере дека неговиот син беше убиен од Хамас, во војна што ја започна Хамас“, изјави Ејал за Би-Би-Си.

Пензионираниот генерал не поддржува решение со две држави, односно создавање независна палестинска држава покрај Израел. Кон крајот на август, според израелските медиуми, изјавил дека оние што сè уште веруваат во таква можност се „заблудени“.

Сепак, најавува дека сака да ги „редефинира“ односите на Израел со Палестинската управа.

„На Палестинската управа мора да ѝ се овозможи да управува со 2,8 милиони Палестинци на окупираниот Западен Брег. Не сакам јас да управувам со нив“, изјави тој во октомвриско интервју за Тајмс оф Израел.

Ајзенкот поддржува проширување на големите блокови еврејски населби, доколку тоа е во согласност со израелското законодавство и националните интереси. Но, се спротивставува на некои контроверзни планови за проширување на населбите на Западниот Брег, меѓу кои и плановите за областа Е1, источно од Ерусалим.

Неговите резерви делумно се поврзани со можните негативни реакции на меѓународната заедница. Во поново време вети и дека ќе ги отстрани, како што ги нарече, „еврејските терористи“ од Јудеја и Самарија — имиња што Израел ги користи за окупираниот Западен Брег.

Едно од неговите предизборни ветувања е покренување истрага за нападите од 7 октомври 2023 година, со цел да се утврди дали имало пропусти во работата на израелската влада.

Големите израелски медиуми објавија тврдења дека Нетанјаху бил предупреден од властите на Обединетите Арапски Емирати и Египет за можни напади од Појасот Газа. Премиерот ги негираше овие тврдења и поднесе тужба против израелскиот весник што првично ги објави.

Тој истовремено одбива државна истрага за нападите, тврдејќи дека правосудството би било пристрасно против него.

„Овие избори се избори меѓу преземање одговорност и бегање од одговорност“, вели Ајзенкот.

Воена служба за сите граѓани

Во својата програма од десет точки, Ајзенкот најавува итни мерки за запирање на иселувањето на високообразовани и квалификувани Израелци, како и поттикнување на доселувањето нови имигранти.

Тој сака и да се укине ослободувањето од задолжителната воена служба за ултраортодоксните еврејски заедници и за арапските граѓани на Израел.

„Следното нешто што ќе го направиме е да усвоиме закон за универзална служба за сите граѓани на Израел: воена, национална или цивилна служба, како и национална служба за Арапите“, изјави тој за Тајмс оф Израел.

Претходните обиди за проширување на воената служба, вклучително и оние на една од владите на Нетанјаху, предизвикаа протести во ултраортодоксните заедници.

Скромно потекло и поинаков политички профил

Анкетите укажуваат на тесна изборна трка меѓу Ајзенкот и Нетанјаху, но засега не предвидуваат дека која било страна ќе освои апсолутно мнозинство во Кнесетот.

Ајзенкот е роден во Тиберијада, а пораснал во Ејлат, два града далеку од главните центри на политичката моќ — Ерусалим и Тел Авив. Тој е син на марокански имигранти што се доселиле во Израел во 1950-тите.

Еврејските заедници со потекло од Блискиот Исток и Северна Африка се познати како Мизрахи. Досега ниту еден политичар од оваа заедница не станал премиер на Израел, иако нејзини претставници и претходно се обидувале да ја освојат функцијата.

Дејвид Ремник, уредник на списанието Њујоркер, кој поминал време со Ајзенкот за време на кампањата, смета дека неговото потекло може да го оспори имиџот на Нетанјаху како заштитник на маргинализираните групи во израелското општество.

Семејната историја на Ајзенкот е различна од онаа на Нетанјаху, чии предци биле еврејски мигранти од Источна Европа, а тој пораснал во богат кварт во Ерусалим. Дел од заедницата Мизрахи, која традиционално го поддржувала Ликуд, го опишува Ајзенкот со мароканскиот арапски израз „дијалина“, што значи „еден од нас“.

„Моите родители заминаа од Мароко и горд сум на нив и на моето потекло. Но, најсреќен би бил кога би биле горди на тоа што сме Израелци“, изјави Ајзенкот претходно годинава за телевизискиот канал 13.

Четири децении во израелската војска

Ајзенкот ѝ се приклучил на израелската војска на 18 години и во неа поминал четири децении, напредувајќи низ командната хиерархија до функцијата началник на Генералштабот, која ја извршувал од 2015 до 2019 година.

Во 2000-тите бил одговорен за израелските сили на Западниот Брег, за време на Втората интифада — четиригодишното палестинско востание во кое загинале речиси 1.000 Израелци и повеќе од 3.000 Палестинци.

Неговото име подоцна се поврзуваше со таканаречената Доктрина Дахија, воена стратегија што се залага за употреба на несразмерна воена сила против цивилна инфраструктура во области од кои, според израелските процени, биле извршени напади.

Важно е да се нагласи дека, и покрај критиките кон Нетанјаху, Ајзенкот никогаш не се оградил од израелскиот воен одговор на нападите од 7 октомври.

Во нападот предводен од Хамас загинале околу 1.200 луѓе, а 251 лице било киднапирано. Израел потоа започна воена офанзива во Газа во која, според Министерството за здравство во Газа, под контрола на Хамас, загинале повеќе од 74.200 луѓе. Обединетите нации ги сметаат овие податоци за веродостојни.

„Бевме принудени да се браниме. Мора искрено да погледнете од каде започна сето ова“, изјави Ајзенкот за Тајмс оф Израел.

Новинарот и водител Мехди Хасан во текст за британскиот весник Гардијан напиша дека „Ајзенкот не е Нетанјаху“, но оцени дека би дозволил продолжување на истата политика на проширување и уништување и на Западниот Брег и во Газа.

Аншел Пфефер, дописник на Економист во Израел и автор на биографија за Нетанјаху, го опишува Ајзенкот како човек што „не е пацифист“, но има имиџ на сериозна личност.

„Досега во кампањата не даваше луди ветувања. Освен тоа, не потекнува од елитите, што значително ја отежнува кампањата за негово оцрнување“, изјави Пфефер за Би-Би-Си.

Појавувањето на Ајзенкот како директен ривал на Нетанјаху беше донекаде неочекувано. Според Пфефер, пред само шест месеци најверојатен предизвикувач на премиерот бил поранешниот премиер Нафтали Бенет.

Ајзенкот често се опишува како спротивност на Нетанјаху: не е човек што бара внимание пред камерите и не е познат како голем политички говорник. Ејал смета дека Ајзенкот можеби дури и не ужива во политичкиот живот.

Коалициските преговори може да бидат пресудни

И покрај добрите резултати во анкетите, не се очекува партијата на Ајзенкот да освои апсолутно мнозинство во Кнесетот, кој има 120 пратенички места. За формирање мнозинска влада се потребни најмалку 61 пратеник, што традиционално ги принудува израелските партии да формираат коалиции.

Нетанјаху има големо искуство во постизборните преговори. Како лидер на Ликуд учествувал на десет парламентарни избори и во шест наврати успеал да формира коалициска влада. Меѓу нив се и изборите во 2009 година, кога неговата партија освои помалку места од главниот ривал, но сепак успеа да состави влада. Во последните недели, кампањата на Нетанјаху тврдеше дека Ајзенкот ќе мора да ја прифати поддршката на арапските партии за да формира влада.

Арапските партии имаат поддршка меѓу повеќе од два милиони арапски граѓани и жители на Израел, кои сочинуваат околу 20 проценти од населението. Анкетите предвидуваат дека четирите главни арапски партии — Хадаш, Таал, Балад и Раам — би можеле заедно да освојат од 12 до 15 места во Кнесетот.

„Дали сакаш еврејска држава или сакаш палестинска држава?“, го праша Нетанјаху својот ривал во предизборно видео.

Ајзенкот јавно ја исклучи можноста арапските партии да бидат дел од неговата влада, но не ја затвори целосно вратата за поширок сојуз против Нетанјаху во парламентот, ниту за можноста за малцинска влада.

„Нетанјаху успеваше да ја задржи власта затоа што ги убедуваше своите поддржувачи дека гласањето за него е прашање на живот и смрт“, изјави за Би-Би-Си Далија Шајндлин, политичка аналитичарка од Тел Авив.

Овојпат, смета таа, потеклото на Ајзенкот може да му создаде дополнителни проблеми на премиерот. Воените лидери традиционално уживаат голема доверба во израелското општество.

Може ли да ги подобри односите со светот?

Победа на Ајзенкот би можела да отвори простор за подобрување на односите меѓу Израел и меѓународната заедница, но не би гарантирала промена на досегашната политика.

Професорот Јоси Мекелберг, израелски експерт за меѓународни односи во тинк-тенкот Чатам хаус, за Би-Би-Си изјави дека таква можност постои, но предупреди дека не треба да се очекува промена преку ноќ.

„Не верувам дека која било од опозициските партии, вклучително и партијата на Ајзенкот, нуди јасна алтернатива на Нетанјаху“, рече тој.

Според Мекелберг, доколку Ајзенкот победи, ќе мора да преземе конкретни мерки во врска со еврејските населби на Западниот Брег и да ја подобри состојбата во Појасот Газа. Токму тука се наоѓа и главната дилема на овие избори: дали смената на премиерот ќе донесе суштинска промена во израелската политика или, пред сè, поинаков стил на раководење со истите безбедносни и политички приоритети.