Скопје повторно планира големи инвестиции за намалување на аерозагадувањето, но прашањето не е само што ќе се изгради или набави, туку колку од предвидените мерки навистина можат да се спроведат до 2031 година.

Новиот нацрт-план за подобрување на квалитетот на воздухот предвидува сериозни промени во начинот на греење, јавниот превоз и контролата на индустриските емисии.

Документот, подготвен во соработка со Програмата за развој на Обединетите нации (УНДП), вклучува проширување на топловодната мрежа, замена на печките на цврсти горива, набавка на електрични автобуси, подобрување на велосипедската инфраструктура и воведување дигитален катастар на оџаци.

Меѓутоа, голем дел од овие активности зависат од средства што треба дополнително да се обезбедат, претежно преку меѓународни извори на финансирање.

Сто автобуси, но колку автомобили ќе останат на улиците?

Една од најголемите инвестиции предвидени во планот е набавката на 100 електрични автобуси.

Според процените претставени во документот, нивното воведување во период до три години би можело да го намали загадувањето што го создаваат старите автобуси за 15 до 25 отсто.

Но, тој процент не значи дека вкупното аерозагадување во Скопје ќе се намали за една четвртина.

Станува збор за очекуван ефект во конкретен сегмент од јавниот превоз.

Набавката на возилата е само првиот дел од инвестицијата. За функционален електричен јавен превоз потребни се и полначи, соодветни депоа, системи за одржување, обучен персонал и стабилни линии.

Дополнително, помалку загадување од автобусите не значи автоматски и помалку автомобили на улиците.

За граѓаните да го заменат сопственото возило со јавен превоз, тој мора да биде редовен, достапен и доволно брз.

Двесте километри патеки и 10 отсто помалку автомобили?

Во планот се разгледува и развој на велосипедска инфраструктура во вкупна должина до 200 километри.

Според проектните пресметки, ваквата мрежа би можела да придонесе бројот на моторни возила на улиците да се намали за 10 отсто.

Ова е амбициозна проекција, но не е гарантиран резултат.

Ефектот ќе зависи од тоа дали велосипедските патеки ќе бидат поврзани, безбедни и употребливи за секојдневно патување до работа, училиште или други обврски.

Дополнителна пречка е што правилникот за велосипедска инфраструктура сè уште не е донесен, според денешното известување на „Слободен печат“.

Без јасни стандарди за изградба, одржување и безбедност, проширувањето на мрежата може да остане ограничено на поединечни делници, наместо да создаде функционален систем.

Цврстите горива треба да се намалат за 34 отсто

Втор важен столб на планот е промената на начинот на загревање на домаќинствата.

Документот предвидува намалување на потрошувачката на цврсти горива за 34 отсто во петгодишниот период.

Меѓу мерките се субвенции за соларни системи и топлински пумпи, како и постепено напуштање на греењето на јаглен и дрва.

Но за едно семејство преминувањето на друг вид греење може да значи значителна инвестиција.

Топлинска пумпа, подобрена изолација или приклучување кон друг систем имаат различни трошоци, кои не можат сите домаќинства самостојно да ги покријат.

Затоа успешноста на мерките ќе зависи од висината на субвенциите, условите за добивање поддршка и тоа дали помошта ќе стигне до семејствата што најмногу зависат од поевтини цврсти горива.

Во спротивно, мерката може да остане финансиски недостапна токму за дел од домаќинствата кај кои е потребна промена.

Индустријата треба да го намали загадувањето до 15 отсто

Планот предвидува и засилени инспекциски контроли, примена на најдобрите достапни техники и построго следење на индустриските емисии.

За период до три години се проектира намалување на индустриското загадување меѓу 8 и 15 отсто.

Посебно внимание се посветува на цементарницата и асфалтните бази.

За разлика од мерките што зависат од финансиските можности и одлуките на граѓаните, индустриската контрола е директна обврска на надлежните институции.

Но и тука останува прашањето за практичното спроведување: колку инспекции ќе се извршат, какви мерења ќе се користат и дали јавноста редовно ќе добива информации за резултатите.

Планот има цели, но потребни се обезбедени средства

Еден од најголемите ризици е финансирањето.

Дел од мерките се потпираат врз европски фондови и меѓународна поддршка што допрва треба да биде обезбедена.

Елена Николовска од „Еко-свест“ во изјава за „Слободен печат“ предупредува дека Градот треба да има и резервен финансиски план со сопствени буџетски средства.

Тоа го отвора прашањето што ќе се случи доколку очекуваните грантови или кредити не бидат одобрени.

Дали градската администрација ќе пренасочи средства, ќе ги одложи мерките или ќе го намали нивниот опфат?

Важен е и предвидениот систем за следење на резултатите пред и по спроведувањето на мерките, кој сè уште не е целосно воспоставен.

Без таков систем, тешко ќе може да се утврди дали вложените средства навистина придонеле за почист воздух.

Скопје веќе има искуство со планови и мерки за намалување на загадувањето. Новиот документ содржи конкретни проекции што можат да се следат, но самите проекции не се доказ за реализација.

Неговата вистинска вредност ќе се покаже преку бројот на заменети системи за греење, функционалните автобуси, безбедните велосипедски патеки и измереното намалување на емисиите.

Без обезбедени пари и јасно определена одговорност, и најпрецизните пресметки можат да останат само уште еден документ за почист воздух.