Додека во Европа сè уште се водела една од најкрвавите војни во историјата, во Вашингтон започнувале разговорите за тоа како да се спречи следната. На 21 август 1944 година, претставници на САД, Велика Британија и Советскиот Сојуз се собрале во имотот Дамбартон Оукс во Вашингтон на конференција што требало да одговори на едно историско прашање: како да се создаде нова меѓународна организација способна да го зачува мирот по завршувањето на војната?
Од тие разговори, кои траеле до 7 октомври, произлегол првиот конкретен нацрт за идните Обединети нации. Но патот од идејата до организацијата не бил ниту краток ниту едноставен.
Светот сè уште бил во војна, а веќе се планирал мирот
Во август 1944 година, Втората светска војна сè уште не била завршена. Сојузничките сили напредувале во Европа, но нацистичка Германија сè уште се борела, а војната на Пацификот продолжувала. Сепак, политичарите веќе размислувале за она што ќе следува.
Причината била и искуството од претходната голема војна. По Првата светска војна била создадена Лигата на народите, со идеја преку меѓународна соработка да се спречат нови конфликти. Но организацијата не успеала да спречи агресии и на крајот не можела да го запре патот кон Втората светска војна. Новата организација требало да биде поинаква не само форум за разговор, туку систем за одржување на меѓународниот мир и безбедност.
Дамбартон Оукс – првиот план
На 21 август започнале разговорите меѓу американските, британските и советските претставници. Подоцна, во втората фаза, во преговорите се вклучила и Кина. На маса биле прашања кои денес изгледаат како основа на системот на ОН: какви органи треба да има организацијата, како да се решаваат меѓународните спорови и кој треба да биде одговорен за колективната безбедност.
Предлозите од Дамбартон Оукс станале првиот нацрт, односно „архитектонски план“, за идните Обединети нации. Тие предвидувале структура со Генерално собрание, Совет за безбедност, Меѓународен суд на правдата и Секретаријат. Но едно од најчувствителните прашања останало нерешено.
Кој ќе има последен збор?
Токму гласањето во Советот за безбедност се покажало како еден од најтешките проблеми. Големите сили сакале да обезбедат механизам со кој нема да можат да бидат принудени да прифатат одлуки спротивни на нивните витални интереси. Прашањето за правото на вето не било дефинитивно решено во Дамбартон Оукс.
Тоа било оставено за следната голема пресметка, Конференцијата во Јалта во февруари 1945 година. Таму Рузвелт, Черчил и Сталин се договориле за системот на гласање во Советот за безбедност и за правото на вето на постојаните членки. Така е поставена и основата на денешниот Совет за безбедност со пет постојани членки: САД, СССР, Велика Британија, Кина и Франција.
Од Вашингтон до Јалта
Дамбартон Оукс затоа не бил моментот кога биле создадени ОН. Бил моментот кога идејата за нова светска организација добила конкретна форма. Следниот чекор бил Јалта.
На конференцијата во февруари 1945 година било договорено да се свика голема меѓународна конференција за основање на новата организација. Таа започнала на 25 април 1945 година во Сан Франциско.
50 држави ја напишале Повелбата
Во Сан Франциско претставници на 50 држави работеле врз предлозите од Дамбартон Оукс, договорот од Јалта и дополнителните предлози на различни влади. Конференцијата траела од 25 април до 26 јуни 1945 година, кога била усвоена и потпишана Повелбата на Обединетите нации. Но организацијата сè уште не постоела во целосна смисла.
Повелбата стапила во сила на 24 октомври 1945 година, датумот кој денес се одбележува како Ден на Обединетите нации.
Од идеја за мир до систем кој денес често е блокиран
Најголемата историска иронија можеби лежи токму тука. Организацијата што била создадена за да спречи нови големи конфликти била изградена врз компромис меѓу најмоќните држави во светот. Тие добиле посебно место во Советот за безбедност и право на вето. Механизмот требало да обезбеди големите сили да останат дел од системот и да не бидат принудени да прифатат одлуки што би биле спротивни на нивните интереси.
Но истиот механизам денес често значи дека една од петте постојани членки може да блокира одлука на Советот за безбедност.
Токму затоа дебатата за реформата на ОН трае со децении.
21 август 1944 – денот кога идејата добила форма
Од денешна перспектива, Дамбартон Оукс можеби изгледа како заборавена дипломатска конференција. Но токму таму, додека војната сè уште траела, бил направен првиот конкретен план за организацијата која требало да го чува светскиот мир. Патот бил долг само 14 месеци, од првите разговори на 21 август 1944 до стапувањето во сила на Повелбата на 24 октомври 1945 година.
Идејата била едноставна: ако светот веќе еднаш не успеал да ја спречи големата војна, следниот пат мора да има организација што ќе се обиде да ја спречи. Денес, повеќе од осум децении подоцна, прашањето дали тој систем сè уште функционира е можеби исто толку важно како и прашањето што го поставиле неговите творци во Дамбартон Оукс во 1944 година.
