Јапонија е позната по компаниите што опстојуваат со генерации, а некои од нив работат повеќе од еден век. Но, токму овие традиционални бизниси сега пропаѓаат со рекордно темпо. Во првите осум месеци од 2026 година банкротирале 112 јапонски компании постари од 100 години, покажуваат податоците на истражувачката компанија „Теикоку ДатаБанк“.

Ако сегашниот тренд продолжи, годинава би можеле да пропаднат повеќе од 160 вакви компании. Тоа би бил нов рекорд и би го надминал досегашниот максимум од 2024 година, кога банкротирале 146 компании со повеќе од еден век историја.

Причините се комбинација од неколку проблеми што сè посилно го притискаат јапонското стопанство: растот на цените на суровините, недостигот од работници, зголемените трошоци за работење и сè поголемиот проблем со пронаоѓање наследници кои би ги презеле семејните компании.

Компанија основана во 1858 година се повлекува од берзата

Еден од највпечатливите примери е „Кадоја Сесаме Милс“, производител на масло од сусам основан уште во 1858 година. Компанијата преживеала војни, економски кризи, како и пукањето на јапонскиот имотен и берзански балон, но денес се подготвува да се повлече од берзата и повторно да стане приватна компанија, со поддршка на јапонскиот инвестициски фонд „Интеграл“.

„Кадоја“ денес се соочува со истите проблеми што ги погодуваат и многу други традиционални компании – поскапи суровини и сè поголеми геополитички ризици. Нејзиниот пример покажува дека дури и долгорочно стабилните компании со силна традиција повеќе не можат едноставно да продолжат да работат по моделот што функционирал со децении.

Повлекувањето од берзата во вакви случаи не мора да значи дека компанијата е пред банкрот. Напротив, може да биде обид да се добие поголема слобода за преструктурирање и долгорочно планирање во период кога јавниот пазар и краткорочните очекувања создаваат дополнителен притисок.

Проблемот не се само цените – туку и луѓето

Во првата половина од 2026 година во Јапонија биле регистрирани 556 банкротства поврзани со растот на цените. Тоа е за 23,8 отсто повеќе отколку во истиот период минатата година и највисока бројка откако се води оваа статистика.

Во истиот период, 227 компании пропаднале поради недостиг од работници, што исто така е рекорд. Дополнителни 312 банкротства биле поврзани со недостигот од наследници – проблем што е особено сериозен кај семејните компании, каде што сопствениците немаат кого да му го предадат бизнисот.

Најтешко се погодени помалите компании што зависат од домашниот пазар. Тие често немаат доволно простор да ги префрлат повисоките трошоци врз потрошувачите, па растот на цените на суровините, енергијата и работната сила директно им ја намалува заработката.

Зад сето тоа стои и многу поголем демографски проблем. Јапонија со години се соочува со намалување на бројот на жители и брзо стареење на населението. Тоа значи помал број потенцијални купувачи, но и сè помал број луѓе што можат да работат и да ги преземат бизнисите на постарите генерации.

Вековната традиција повеќе не е доволна

Компаниите што опстојувале повеќе од 100 години долго време се сметале за еден од симболите на издржливоста на јапонскиот бизнис. Семејното сопствеништво, силната поврзаност со локалните заедници, внимателното управување и постепеното акумулирање капитал им овозможиле на многу од нив да преживеат децении турбуленции.

Многу од овие компании имаат релативно мал долг и стабилни деловни модели. Но, токму моделите што им помогнале да преживеат во минатото сега се соочуваат со нова реалност: домашниот пазар се намалува, работната сила старее, а трошоците растат побрзо отколку што малите компании можат да ги приспособат своите цени.

Шигето Нагаи од „Оксфорд Економикс“ предупредува дека сопствениците на ваквите компании сè повеќе стравуваат дека долгорочно нема да можат да ја задржат досегашната профитабилност и дека работењето постепено ќе слабее.

„Теикоку ДатаБанк“ наведува дека растот на трошоците и недостигот од наследници се меѓу најчестите причини за пропаѓањето на старите јапонски компании. Половина од 112-те компании што банкротирале во првите осум месеци годинава биле релативно мали претпријатија со долг помал од 100 милиони јени.

Некои бараат спас надвор од Јапонија

Решението не е едноставно. Дел од компаниите се обидуваат да се прошират на странски пазари за да го надоместат намалувањето на домашната побарувачка. Други бараат нови сопственици, инвестициски фондови или можности за спојување со поголеми компании.

Притисокот дополнително го зголемуваат слабата јена, повисоките трошоци за работна сила, инфлацијата, повисоките каматни стапки и промените во правилата за корпоративно управување.

Проблемот, сепак, не се однесува само на компаниите постари од еден век. Во цела Јапонија во првите осум месеци од годинава биле регистрирани 7.199 банкротства, што е раст од 7,3 отсто во споредба со истиот период лани. Ако трендот продолжи, Јапонија втора година по ред би можела да има повеќе од 10.000 деловни банкротства.

Земјата што со децении беше симбол на долгорочно планирање и компании што се пренесуваат од генерација на генерација сега се соочува со едно многу потешко прашање: како да се зачуваат бизнисите кога едноставно нема доволно луѓе што ќе ги наследат, работат во нив и ги одржуваат во живот?