Државата има законска обврска да ги финансира комуналните трошоци на јавните високообразовни установи, но четири факултети и Ректоратот на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје на 18 ноември останаа без електрична енергија поради неплатени сметки. Долгот кон ЕВН, според медиумските информации, изнесува околу половина милион евра, а случајот отвора прашање како дошло до натрупување на обврските и кој требало да обезбеди нивно навремено плаќање.
Законот за високото образование е јасен во однос на финансирањето на јавните универзитети. Во член 123, став 5, е предвидено дека тековните трошоци, меѓу кои и комуналните услуги, во целост се надоместуваат од Буџетот.
Ова значи дека државата ја има законската обврска за обезбедување на средствата за овие трошоци. Сепак, за да се утврди конкретната одговорност за неплатените фактури, неопходно е да се провери дали универзитетските единици навремено ги пријавиле обврските и дали надлежните институции навремено ги обезбедиле и префрлиле парите.
Што точно пишува во Законот за високото образование?
Член 123, став 5 од Законот за високото образование, објавен во „Службен весник“ број 82/2018, предвидува:
„Тековните трошоци (комунални трошоци, одржување, опрема и потрошен материјал за реализација на студиските програми и за работењето на високообразовната установа) на јавните високообразовни установи во целост се надоместуваат од Буџетот на Република Македонија.“
Истиот член предвидува и дека основа за финансирање на високообразовните установи се нивните годишни финансиски планови, во кои треба да бидат предвидени и тековните трошоци.
Оттука, прашањето не е само кој формално ги должи парите кон снабдувачот со електрична енергија, туку и дали финансиските планови биле правилно подготвени, дали средствата биле одобрени и дали исплатите биле реализирани навреме.
Ребалансот се чека за плаќање на веќе доспеани сметки
Министерката за образование и наука Весна Јаневска на 19 ноември потврди дека постојат долгови за електрична енергија, но најави дека средствата ќе бидат обезбедени преку ребалансот на Буџетот за 2026 година.
„Електрична енергија на УКИМ има. Точно е дека има долгови за електрична енергија, меѓутоа, вчера, во ‘Службен весник’ излезе ребалансот на Буџетот, долговите редовно ги сервисираме и длабоко сум убедена дека ќе немаме ваков проблем“, изјави Јаневска.
Ребалансот беше усвоен на 10 ноември, а неговото објавување во „Службен весник“ следуваше на 18 ноември, истиот ден кога дел од објектите на УКИМ останаа без струја.
Иако министерката уверува дека обврските ќе бидат подмирени, не е прецизирано колкав дел од средствата во ребалансот е наменет за заостанатите сметки за електрична енергија и дали предвидениот износ ќе биде доволен за покривање на сите доспеани обврски.
Факултети сами плаќале сметки, иако трошоците треба да ги покрива Буџетот
Според информациите објавени од Канал 5, дел од факултетите сами ги подмириле своите сметки за електрична енергија.
Ова отвора дополнително прашање за начинот на кој се финансираат тековните трошоци на јавните високообразовни установи.
Иако Законот предвидува нивно целосно надоместување од Буџетот, останува да се утврди дали факултетите биле принудени да користат други расположливи средства за да избегнат прекин во работењето и дали тие средства подоцна ќе им бидат надоместени.
Особено важно е да се разјасни дали проблемот произлегол од недоволно планирани средства, од доцнење во префрлањето на парите или од начинот на управување со финансиските обврски на универзитетските единици.
Струјата е вратена, но рокот за плаќање истекува
Поради неподмирените сметки, без електрична енергија останаа Машинскиот факултет, Факултетот за електротехника и информациски технологии, Природно-математичкиот факултет, Факултетот за земјоделски науки и храна, како и зградата на Ректоратот.
По неколкучасовен прекин снабдувањето беше обновено, но, според информациите што ги објави Телма, на установите им е даден рок до петок, 20 ноември, да ги подмират обврските.
Од ЕВН не соопштуваат поединечни податоци за долговите на институциите, повикувајќи се на доверливоста на деловните односи со корисниците.
Јаневска уверува дека нема да има повторно исклучување, но засега нема јавно потврдена информација дека целиот долг е исплатен.
Кој треба да одговори за половина милион евра долг?
Случајот со УКИМ не е само прашање на неплатени фактури. Тој отвора дилеми за начинот на планирање, распределување и трошење на буџетските средства за високото образование.
Законот предвидува финансирање на комуналните трошоци од државниот буџет, а Министерството за образование и наука има централна улога во финансирањето на јавните универзитети.
Но, од досега објавените информации не може да се утврди дали неплатените сметки се последица на недостиг на буџетски средства, задоцнети трансфери, пропусти во финансиското планирање или други причини.
Одговорите треба да покажат дали УКИМ навремено ги доставил своите финансиски потреби, дали Министерството ги одобрило потребните средства и зошто долговите морале да се решаваат со ребаланс откако веќе дошло до исклучување на електричната енергија.
Додека овие прашања остануваат без целосен одговор, фактот е дека универзитет чии комунални трошоци треба да бидат финансирани од Буџетот останал без струја поради долг од околу 500.000 евра.
