Ерменија, држава со речиси три милиони жители сместена меѓу Турција, Азербејџан, Иран и Грузија, в недела ќе одржи парламентарни избори кои многумина ги оценуваат како најважни од стекнувањето независност во 1991 година. Гласањето практично се претвори во референдум за геополитичката иднина на земјата – дали Ереван ќе продолжи по патот кон Европа или ќе остане во руската сфера на влијание. Одлуката на ерменските гласачи би можела да има последици далеку надвор од границите на Јужен Кавказ.
Поразот во Нагорно-Карабах ја промени политичката карта
За да се разбере значењето на овие избори, неопходно е да се врати вниманието на настаните од 2023 година, кога Ерменија ја загуби контролата над Нагорно-Карабах. Токму борбата за оваа територија беше еден од темелите на ерменското национално движење по распадот на Советскиот Сојуз. Но, губењето на регионот не само што претставуваше тежок национален удар, туку и предизвика драматична промена во надворешнополитичката ориентација на земјата.
Додека азербејџанските сили ја преземаа контролата врз енклавите населени со повеќе од 100.000 етнички Ерменци, Москва, која со децении се претставуваше како главен безбедносен гарант на Ерменија, не интервенираше. Во Ереван тоа беше доживеано како предавство. Оттогаш, ерменските власти сè поотворено ја обвинуваат Русија дека не ги исполнила своите безбедносни обврски и започнаа процес на приближување кон Западот.
Пашинјан – политичарот кој истовремено е обвинет и фаворит
Главната фигура на овој пресврт е премиерот Никол Пашинјан. Тој е човекот кој ја насочи Ерменија кон поблиска соработка со Европа, но и лидерот кој многумина го сметаат одговорен за губењето на Нагорно-Карабах. Токму затоа претставува една од најконтроверзните политички личности во современа Европа.
Според последните анкети, неговата партија „Граѓански договор“ ужива поддршка од околу 32 проценти од сите испитаници, односно 38 проценти кај сигурните гласачи. Негови главни противници се три опозициски блока: сојузот „Силна Ерменија“, поддржан од руско-ерменскиот милијардер Самвел Карапетјан, Ерменскиот сојуз предводен од поранешниот претседател Роберт Кочарјан и партијата „Просперитетна Ерменија“ на бизнисменот Гагик Царукјан.
Иако сите важат за проруски ориентирани, тие настапуваат раздвоено, што му оди во прилог на Пашинјан. Според изборниот систем, фрагментираната опозиција може да му овозможи на победникот да обезбеди доминантна позиција во парламентот и со релативно ограничена поддршка.
Контроверзи околу Самвел Карапетјан
Особено внимание привлекува случајот на Самвел Карапетјан. Тој првично беше уапсен откако јавно застана во одбрана на Ерменската апостолска црква, која веќе подолго време е во конфликт со владата на Пашинјан. Подоцна против него беа покренати обвиненија за повикување на насилно преземање на власта, перење пари, даночна измама и злоупотреба на имот. Во моментов се наоѓа во домашен притвор.
Дополнителен проблем за него претставува ерменскиот устав, кој не дозволува лица со двојно државјанство да бидат премиери или пратеници. Карапетјан има руско, кипарско и ерменско државјанство, па затоа формално изборната кампања ја води неговиот внук Нарек Карапетјан.
Медиуми блиски до власта објавија и наводни документи кои укажуваат на руски планови за соборување на Пашинјан и на блиски врски меѓу Карапетјан и рускиот претседател Владимир Путин.
Обвинувања за руско мешање
Во пресрет на изборите, Ерменија е поле на жестока медиумска и политичка битка. Западни извори предупредуваат на засилени руски дезинформациски кампањи во корист на проруски кандидати. Според информации објавени од агенцијата Reuters, повикувајќи се на западни разузнавачки претставници, Москва наводно разгледува можност за организирање превоз на десетици илјади ерменски гласачи од Русија со цел влијание врз изборниот резултат.
Во меѓувреме, Европски парламент усвои резолуција со која предупредува на дезинформации, кибернапади, нелегално финансирање на кампањи и активности на олигархиски мрежи кои би можеле да го нарушат демократскиот процес во Ерменија.
ЕУ отворено застана зад Ереван
Поддршката од Европа не остана само на декларативно ниво. На почетокот на мај, Ереван беше домаќин на осмиот самит на Европската политичка заедница, како и на првата средба меѓу Ерменија и Европската Унија на ниво на шефови на држави.
Претседателката на Европска комисија, Урсула фон дер Лајен, порача дека Ерменија е „ценет член на поширокото европско семејство“ и ја пофали Бархатната револуција од 2018 година како доказ за посветеноста на демократијата, владеењето на правото и основните слободи.
Москва возвраќа со политички и економски притисок
Кремљ реагираше остро на европското приближување на Ерменија. На 30 мај руското Министерство за надворешни работи го повлече својот амбасадор во Ерменија, Сергеј Копиркин, на консултации поради, како што беше наведено, чекорите на ерменското раководство кон Европската Унија.
Путин предупреди дека доколку Ерменија ги прифати европските стандарди, Русија би можела да ја прекине економската интеграција со земјата, а ерменските државјани би морале да добиваат работни дозволи за работа во Русија.
Паралелно, Москва воведе ограничувања за увоз на ерменско цвеќе, минерална вода и повеќе земјоделски производи, повикувајќи се на здравствени неправилности. Лидерите на Евроазиска економска унија предупредија дека евентуалното членство на Ерменија во ЕУ претставува ризик за економската безбедност на земјите-членки и побараа Ереван да организира референдум за избор меѓу двата блока. Пашинјан намерно не присуствуваше на самитот во Астана.
Американската карта: Трамповиот коридор низ Кавказ
Во игра се вклучи и Вашингтон. Американскиот претседател Доналд Трамп јавно изјави дека Пашинјан ја споделува неговата визија за мир и просперитет во Јужен Кавказ и му даде целосна поддршка за реизбор. Американскиот државен секретар Марко Рубио кон крајот на мај ја посети Ерменија, при што беа потпишани договори за стратешко партнерство, критични минерали и проектот ТРИПП (TRIPP).
Станува збор за амбициозен план за изградба на 43 километри долг патен и железнички коридор низ јужна Ерменија, кој треба да ги поврзе Азија и Европа заобиколувајќи ги Русија и Иран. Според договорот, американската страна ќе има мнозински удел од 74 проценти во развојната компанија што ќе управува со проектот, додека суверенитетот над територијата останува целосно во рацете на Ерменија.
Избори што можат да одлучат за идниот мир во регионот
Пашинјан и азербејџанскиот претседател Илхам Алиев, со посредство на Трамп, уште во август 2025 година парафираа мировен договор во Белата куќа и потпишаа заедничка декларација. Сепак, формалната ратификација сè уште не е завршена, а голем број чувствителни прашања остануваат нерешени и директно зависат од исходот на изборите.
Поради тоа, неделното гласање во Ерменија не е само избор меѓу партии и кандидати. Тоа е одлука за идниот геополитички курс на земјата, за односите со Русија и Европската Унија, за мировниот процес со Азербејџан и за тоа дали една поранешна советска република може мирно да ја напушти руската орбита без да влезе во нова криза.
Резултатите од изборите во Ереван внимателно ќе се следат не само во Москва, Брисел и Вашингтон, туку и во многу други постсоветски држави кои во Ерменија гледаат можен модел за сопствената иднина.
