Меѓународниот ден против илегалната трговија со културни добра се одбележува на 14 ноември под покровителство на Организацијата за образование, наука и култура на Обединетите нации (УНЕСКО). Датумот потсетува на Конвенцијата од 1970 година за забрана и спречување на недозволен увоз, извоз и пренос на сопственост на културни добра, во време кога археолошките локалитети во Македонија се соочуваат со континуирани упади од диви копачи.
Нелегалната трговија со антиквитети и уметнички дела претставува глобален криминал кој директно го брише идентитетот и историската меморија на заедниците. УНЕСКО го востанови 14 ноември како меѓународен ден за подигнување на свеста за овој проблем, а првото официјално одбележување се одржа во 2020 година, на 50-годишнината од усвојувањето на Конвенцијата од 1970 година.
Конвенцијата на УНЕСКО од 1970 година е првиот меѓународен правен инструмент посветен исклучиво на борбата против недозволената трговија со културни добра во мирнодопски услови. Документот ги обврзува државите потписнички да воспостават национални служби за заштита, да водат регистри на заштитени добра, да издаваат сертификати за извоз и да соработуваат при враќање на украдените предмети во земјата на потекло.
До денес овој меѓународен договор го имаат ратификувано вкупно 150 држави членки. Заедно со Конвенцијата на УНИДРОИТ (UNIDROIT) од 1995 година за украдени или нелегално извезени културни предмети, овие механизми ја формираат правната основа за меѓународна реституција на артефакти.
На домашен терен, заштитата на културното наследство е регулирана со Законот за заштита на културното наследство, кој го спроведува Управата за заштита на културното наследство (УЗКН). И покрај законската рамка, состојбата на терен укажува на сериозни безбедносни и конзерваторски предизвици.
Според стручните согледувања на археолозите, во државата речиси и да нема археолошки локалитет на кој не се забележуваат траги од нелегални ископувања. Покрај дивите копачи, дополнителен проблем претставува и физичката запуштеност на значајни споменици, како што е Скопското кале, кое во јавните расправи за Нацрт-националната стратегија за културното наследство 2026-2030 година беше посочено меѓу локалитетите во загрижувачка состојба.
Во контекст на зачестените кражби во европските музеи и ризиците по домашното наследство, Министерството за внатрешни работи (МВР) најави зајакнување на безбедносните мерки. Панче Тошковски посочи дека спречувањето на кражбите и нелегалната трговија со културни добра бара постојана будност, превенција и координирано дејствување меѓу безбедносните и културните институции, нагласувајќи дека заштитата на наследството претставува и директно безбедносно прашање.
Низ годините македонските безбедносни служби спроведоа повеќе координирани полициски акции, меѓу кои и операциите „Фаланга“ и „Аполон“, насочени кон сузбивање на мрежите за криумчарење артефакти и икони кои завршуваа на нелегалните пазари надвор од државата.
