Затворете ги очите и обидете се да го замислите лицето на некој близок човек. За многумина тоа е едноставно: во мислите се појавуваат очите, косата, насмевката или целиот лик.

Но постојат и луѓе што не можат да создадат таква ментална слика, дури и кога многу добро ја познаваат личноста.

Овој феномен се нарекува афантазија и се однесува на отсуството или значително намалената способност за доброволно визуелно замислување.

Ново истражување објавено во научното списание Scientific Reports покажува дека кај дел од луѓето со афантазија способноста за создавање слики во будна состојба значително се разликува од она што го доживуваат во соништата.

Што се случува кога човек не може да замисли слика?

Лице со афантазија може да знае како изгледа неговиот дом, да препознава лица, да се сеќава на настани и да ги опишува деталите на познати предмети.

Разликата е во начинот на кој информациите се доживуваат.

Додека некои луѓе можат речиси визуелно да ја „видат“ замислената сцена, кај други не се појавува таква ментална слика.

Тоа не значи дека немаат меморија, фантазија или способност за креативно размислување.

Афантазијата се однесува на конкретен аспект од менталното претставување, а не на општата интелигенција.

Истражување со 205 учесници донело неочекувани резултати

Научниците Дерек Арнолд и Лорен Бује од Универзитетот во Квинсленд, во соработка со Мерлин Монцел од Универзитетот во Бон, анализирале одговори од 205 учесници.

Врз основа на резултатите од тестовите за визуелна имагинација, 84 лица биле вклучени во групата со афантазија, додека 121 лице биле во споредбената група.

Учесниците одговарале на прашања за менталните слики, звуците, мирисите, вкусовите, допирот, чувството за движење и внатрешниот говор.

Истражувачите сакале да утврдат дали способноста за замислување во будна состојба е поврзана со сетилните искуства во соништата.

Резултатите покажале дека 46 проценти од испитаниците во групата со афантазија пријавиле дека секогаш имаат визуелни доживувања во соништата.

Околу осум проценти навеле дека никогаш немаат визуелни соништа.

Во споредбената група никој не пријавил целосно отсуство на визуелни соништа.

Ова покажува дека неможноста за свесно создавање ментални слики не мора да значи дека визуелните доживувања отсуствуваат и за време на спиењето.

Зошто мозокот може да создава слики во сон, но не и на јаве?

Научниците сè уште немаат конечен одговор.

Една од можните претпоставки е дека мозочните процеси што учествуваат во намерното замислување не функционираат идентично со оние што создаваат сетилни искуства во соништата.

Кај дел од луѓето, промените во мозочната активност за време на спиењето можеби овозможуваат појава на слики што тие не можат доброволно да ги создадат кога се будни.

Но истражувањето не вклучувало директно мерење на мозочната активност, па ова објаснување засега останува хипотеза.

Интересно е и што научниците забележале одредена поврзаност меѓу способноста за замислување звуци и внатрешен говор во будна состојба и сличните доживувања во соништата.

Кај визуелните слики, пак, таквата поврзаност не била јасно утврдена.

Дали ова значи дека сите луѓе сонуваат различно?

Истражувањето покажува дека доживувањето на соништата може значително да се разликува од човек до човек.

Некои лица со афантазија пријавуваат богати визуелни соништа, додека други доживуваат повеќе звуци, чувства или други сетилни искуства.

Но студијата има и ограничувања.

Резултатите се засноваат на прашалници и на сеќавањето на учесниците за сопствените соништа. Не биле спроведени мерења што би овозможиле директно да се потврди што се случувало во мозокот за време на спиењето.

Истражувачите предлагаат идните студии да вклучат будење на испитаниците непосредно по сонот и веднаш да ги документираат нивните искуства.

Засега главниот заклучок е дека способноста за замислување не е единствен и универзален процес.

Човек може да не успева свесно да го „види“ лицето на близок пријател, а сепак истото лице да му се појави во сонот.