Европа сака електрични автомобили, батерии и помала зависност од фосилните горива. За тоа ѝ се потребни литиум, бакар, никел и други критични суровини. Дел од нив се наоѓаат на Западен Балкан, регион кој со децении чека членство во Европската Унија, но сè почесто станува интересен за Брисел поради своето минерално богатство.
Токму противречноста меѓу европската зелена агенда и состојбата со демократијата во регионот е во фокусот на анализата на „Оссерваторио Балкани е Кауказо Трансеуропа“ (OBCT), објавена на 13 ноември, како и на сатиричната илустрација на Бобан Пешов посветена на европската потрага по литиум.
Прашањето не е дали на Европа ѝ се потребни минерали за енергетската транзиција. Прашањето е кој ќе заработува од нивната експлоатација, кој ќе ги контролира компаниите и кој ќе ги сноси последиците доколку рударските проекти предизвикаат еколошка штета.
Од европска интеграција до суровинска зависност
Со Законот за критични суровини, кој стапи во сила во 2024 година, Европската Унија постави конкретни цели за 2030 година. Најмалку 10 проценти од нејзините потреби за стратешки суровини треба да бидат покриени со домашно ископување, 40 проценти со преработка во ЕУ, а 25 проценти преку рециклирање.
Дополнително, Унијата сака да избегне повеќе од 65 проценти од снабдувањето со одредена стратешка суровина да зависи од една земја надвор од ЕУ.
Зад оваа политика стои реален економски предизвик. Европската автомобилска индустрија е под притисок на конкуренцијата, особено од Кина, која има силна позиција во производството на батерии и преработката на важни минерали.
Балканот во таа стратегија добива ново значење. Неговата географска близина, постојните рударски капацитети и потенцијалните наоѓалишта го прават привлечен за европските индустриски синџири.
Но, географската блискост не значи и блискост во институционалните стандарди. Токму тука се појавува ризикот европските индустриски приоритети да добијат предност пред реформите што Брисел со години ги бара од земјите кандидатки.
„Јадар“ – стратешки за Брисел, спорен за граѓаните
Најпознатиот пример е проектот „Јадар“ во Србија, каде што компанијата „Рио Тинто“ планира експлоатација на литиум и бор.
Во јули 2024 година, Европската Унија и Србија потпишаа меморандум за стратешко партнерство во областа на суровините, батериите и електричните возила. Целта беше Србија да стане дел од европскиот индустриски синџир, со можност за нови инвестиции, технологии и работни места.
Во 2025 година Европската комисија го вклучи „Јадар“ меѓу стратешките проекти за критични суровини надвор од ЕУ.
Но, проектот предизвика големо противење кај дел од населението, еколошките организации и граѓанските движења. Нивните забелешки се однесуваат на можните последици за водата, земјиштето, земјоделството и здравјето, но и на недовербата во институциите што треба да го надгледуваат работењето.
Во меѓувреме, „Рио Тинто“ го стави проектот во режим на одржување и зачувување на средствата, без непосредна реализација на планираното производство. Компанијата наведува дека ја задржува можноста за иден развој.
Тоа е важна разлика: европскиот стратешки статус не значи дека рудникот веќе работи, ниту дека се издадени сите дозволи за експлоатација.
Европскиот омбудсман отвори нов проблем: зошто документите се недостапни?
На 9 ноември 2026 година, Европскиот омбудсман објави наод дека Европската комисија постапила неправилно кога одбила да овозможи пристап до седум документи поврзани со барањето „Јадар“ да добие статус на стратешки проект.
Комисијата го оправдувала одбивањето со потребата да ги заштити комерцијалните интереси на компанијата. Но, истрагата на омбудсманот утврдила дека значителен дел од информациите не е комерцијално чувствителен и дека документите содржат важни еколошки податоци.
Наодот не го поништува стратешкиот статус на „Јадар“, ниту докажува дека проектот е еколошки небезбеден. Сепак, тој отвора сериозно прашање за транспарентноста на европските одлуки.
Ако еден проект се прогласува за стратешки важен поради неговото значење за европската иднина, зошто јавноста нема целосен пристап до објаснувањето врз основа на кое е донесена таквата одлука?
Ова прашање е особено чувствително на Балканот, каде што токму недостигот на транспарентност и недовербата во институциите се едни од главните причини за отпорот кон големите рударски инвестиции.
Кој заработува од рудниците? Македонските бројки отвораат дополнителна дилема
Дебатата за рударството не може да се сведе само на екологијата. Таа е и прашање на распределба на економската корист.
Истражувањето „Mining in the Western Balkans“, објавено во 2026 година од истражувачката група BiEPAG, покажува дека рударскиот сектор има ограничен удел во економиите на регионот, иако одредени компании остваруваат значителни профити.
Според анализираните податоци за 2022 година, 51 средна и голема рударска компанија во Северна Македонија оствариле вкупна нето-добивка од околу 86 милиони долари. Истовремено, вкупните трошоци за вработените изнесувале 53 милиони долари, додека прикажаните даночни плаќања биле околу 10 милиони долари.
Овие податоци се однесуваат на истражуваниот примерок компании, а не на целиот сектор, и не ги опфаќаат сите можни јавни приходи и економски ефекти.
Сепак, соодносот покажува зошто економската корист од рударството заслужува подетална јавна анализа.
Сличен тренд истражувањето регистрира и во Србија, каде што анализираните компании во 2022 година оствариле 907 милиони долари нето-добивка, наспроти 285 милиони долари трошоци за вработените и 49 милиони долари даночни плаќања.
Рударството може да донесе извоз, добро платени работни места и инвестиции. Но, тие придобивки не значат автоматски дека локалното население ќе добие пропорционална корист, особено ако најголемиот дел од преработката и производството со повисока додадена вредност се одвива надвор од земјата.
Македонското искуство: случајот „Иловица-Штука“
Иако во центарот на европската потрага по литиум е Србија, дебатата има директни паралели и во Северна Македонија.
Истражувањето на BiEPAG го разгледува спорот околу планираниот рудник за бакар и злато „Иловица-Штука“, кој со години предизвикува противење кај дел од населението и еколошките организации во струмичкиот регион.
Таму конфликтот не е поврзан со литиум, туку со прашањата за можните еколошки последици, земјоделското производство, концесиите и контролата врз рударските операции.
Случајот покажува дека основниот проблем на Балканот не е само видот на минералот што се ископува, туку довербата во институциите и способноста на државата да гарантира дека економските интереси нема да бидат ставени пред јавниот интерес.
За Македонија, која се стреми кон членство во ЕУ и усогласување со европското законодавство, ова создава двоен предизвик. Од една страна, земјата има интерес од инвестиции и индустриски развој. Од друга, треба да обезбеди дека рударските проекти нема да создадат долгорочни еколошки и финансиски обврски за локалните заедници.
Зелената транзиција и политиката на двојни стандарди
Во интервјуто за OBCT, истражувачот Марко Кмезиќ од Универзитетот во Грац предупредува дека европската потрага по критични суровини може дополнително да ја ослаби политиката на условување во процесот на проширување.
Неговата оценка е дека ЕУ понекогаш ги става сопствените геополитички и индустриски интереси пред барањата за владеење на правото и демократска отчетност.
Овој пристап се поврзува со поимот „стабилократија“ – политички модел во кој меѓународните партнери соработуваат со влади што обезбедуваат стабилност или исполнување на стратешки цели, додека демократските недостатоци добиваат помало внимание.
Критиката на Кмезиќ е дека таквата практика може да ја поткопа довербата во европската интеграција. Ако од земјите кандидатки се бараат независни институции, јавни консултации и строги еколошки правила, истите принципи би требало да бидат видливи и во одлуките за стратешки рударски проекти.
Од друга страна, Европската комисија во своите официјални документи нагласува дека партнерствата за критични суровини треба да обезбедат високи еколошки и социјални стандарди, локална индустрија и квалитетни работни места.
Разликата меѓу овие две позиции не е во формално поставените цели, туку во тоа дали тие навистина се спроведуваат.
Дали Балканот ќе произведува батерии или само ќе извезува руда?
Најважната економска дилема е какво место ќе добие регионот во новата европска индустрија.
Ако Балканот извезува само суровини, а најголемиот дел од нивната преработка и производството на батерии се концентрираат во развиените европски економии, регионот ризикува да остане снабдувач на ресурси со релативно мала додадена вредност.
Сосема поинаква перспектива би постоела доколку рударските проекти бидат поврзани со домашна преработка, технолошки инвестиции, истражувачки центри и производство на компоненти. Токму таков развој официјално предвидува и партнерството меѓу ЕУ и Србија, но неговата реализација не е однапред гарантирана.
Затоа, спорот за литиумот не е само судир меѓу економијата и екологијата. Тоа е и расправа за индустрискиот модел што Европа го нуди на Западен Балкан.
Зелената транзиција е неопходна за намалување на емисиите и постепено напуштање на фосилните горива. Но, нејзината долгорочна одржливост ќе зависи и од тоа дали земјите што ги обезбедуваат минералите ќе имаат реални економски придобивки, независен надзор и право на учество во одлуките.
Во спротивно, Европската Унија би можела да ја намали својата зависност од увоз на критични суровини, а истовремено да создаде нова недоверба во регионот што сака да го интегрира.
Конечното прашање не е само колку литиум има под балканската земја. Туку колку вредат европските стандарди кога под таа земја ќе се открие стратешки важна суровина.
