Еден од најпознатите кинески инфраструктурни проекти на Балканот покажува колку е важно да се прави разлика меѓу каматата на кредитот и вистинската цена на инвестицијата. Црна Гора во 2014 година договорила изградба на првата делница од автопатот Бар–Бољаре за околу 809,6 милиони евра, што во моментот на склучување на договорот претставувало приближно 23 проценти од нејзиниот бруто-домашен производ.

Само 41 километар автопат станале една од најголемите инфраструктурни инвестиции во историјата на земјата.

Проектот бил финансиран претежно со кредит од кинеската Ексим банка, а изградбата ѝ била доверена на кинеската компанија CRBC.

Кредит со два процента камата, но со голема вкупна обврска

Кредитниот аранжман бил договорен со каматна стапка од два процента, рок на отплата од 20 години и шестгодишен грејс-период.

На прв поглед, ваквите услови можат да изгледаат поволни за држава што има потреба од големи инфраструктурни инвестиции.

Но, ниската каматна стапка е само еден дел од финансиската пресметка.

Вкупниот трошок зависи и од цената на изградбата, дополнителните работи, роковите, валутата на задолжување и приходите што проектот ќе ги создава по пуштањето во употреба.

За Црна Гора особено важен фактор бил фактот што кредитот бил деноминиран во американски долари, што создавало дополнителна изложеност на валутниот курс.

Автопатот поскапе, а изградбата доцнеше

Во анализите на европските институции, проектот беше посочуван како пример за инфраструктурна инвестиција со сериозно фискално влијание.

Поради доцнења и дополнителни трошоци, проценките во текот на изградбата укажуваа дека конечната вредност може да се приближи до една милијарда евра.

Оваа проценка не треба да се меша со независно потврдена конечна пресметка на сите трошоци, но покажува колку големи можат да бидат разликите меѓу првично планираните и подоцнежните финансиски обврски.

Проектот е особено специфичен и поради сложениот терен. На делницата биле предвидени десетици тунели, мостови и вијадукти, што значително ја зголемува цената на секој километар.

Дали државите ја пресметуваат и цената на одржувањето?

Инфраструктурните проекти често се оценуваат според трошоците за изградба, но економската исплатливост зависи и од нивното користење во наредните децении.

Кај автопатите важни се обемот на сообраќајот, приходите од патарини, трошоците за одржување и придобивките за локалната економија.

Доколку приходите се помали од очекуваните, обврските за отплата продолжуваат да го оптоваруваат државниот буџет.

Токму затоа, пред потпишување договор за голем странски кредит, клучно е јавноста да има увид не само во каматната стапка, туку и во анализите за економската оправданост.

Лекција за целиот Западен Балкан

Случајот на Црна Гора не значи дека сите кинески кредити се неповолни или дека инфраструктурните проекти не се потребни.

Напротив, подобрата сообраќајна поврзаност може да придонесе за развој на туризмот, трговијата и регионалните економии.

Но, инвестицијата мора да се оценува според нејзината вкупна цена и долгорочните резултати.

За земјите од Западен Балкан, вклучително и Македонија, суштинското прашање е дали државните институции доволно транспарентно ја пресметуваат финансиската обврска пред граѓаните да станат нејзини конечни гаранти.