Доцната есен на македонските планини ги претвора шумските патеки и пасишта во природна ризница на витамини и антиоксиданси. Од Водно и Скопска Црна Гора, преку Шар Планина и Бистра, до Осогово и Беласица, во ноември зреат дивите плодови што со векови биле основа за зимската исхрана и народната медицина. За да ги искористите нивните придобивки без да ја оштетите природата, неопходно е да знаете кога да ги берете и колку да оставите за живиот свет.

Повеќето шумски плодови го менуваат својот хемиски состав дури по првите утрински слани. Ниските температури ги разградуваат скробот и танините во шеќери, поради што плодовите што во октомври се трпки и тврди, во ноември стануваат меки и пријатни за консумација.

Оваа сезонска трансформација ги прави дивите плодови далеку похранливи од индустриски одгледуваното овошје. Бидејќи растат без вештачки ѓубрива и пестициди, растенијата развиваат силни заштитни соединенија, полифеноли и витамини за да преживеат во сурови планински услови.

Дивата роза или шипинка (Rosa canina) е најраспространетиот есенски плод низ цела Македонија, од ниските ридови до надморска височина од 1.500 метри. Свежите шипинки содржат од 400 до 1.200 милиграми витамин Ц на 100 грама плод, што е неколкукратно повеќе отколку во лимонот или портокалот. Најдобро се берат кога ќе омекнат по првиот мраз, а пред да потемнат, и се користат за чаеви, мармалади и сирупи.

Веднаш до неа на сончевите рабови на шумите расте трнинката (Prunus spinosa). Нејзините сино-виолетови бобинки се речиси нејадливи пред ноември поради високата концентрација на танини. По првите мразеви, трнинката ја губи горчината и станува одлична суровина за компоти, џемови и природни екстракти богати со антоцијани кои го штитат кардиоваскуларниот систем.

Црвениот глог (Crataegus monogyna) во ноември има брашнеста текстура и благ вкус. Во фитотерапијата неговите плодови се користат за поддршка на срцевата функција и регулирање на крвниот притисок. Слично на него, доцните дренки (Cornus mas) во повисоките планински предели ги задржуваат своите органски киселини и витамини дури и во доцна есен.

Во костеновите шуми на Водно, Шар Планина, Беласица и Дебарца, ноември е крајниот рок за собирање на питомиот костен (Castanea sativa). За разлика од другите јаткасти плодови, костенот содржи помалку масти, а повеќе сложени јаглехидрати, растителни влакна, калиум и витамин Б6. Важно е строго да се разликува од дивиот костен (Aesculus hippocastanum), кој расте во градските паркови и е отровен за луѓето.

Неконтролираното берење и кршењето на гранките се најголемата закана за планинските грмушки и дрвја. Според Законот за заштита на природата и правилата за одржливо користење на шумските плодови во Македонија, собирањето за лични потреби е дозволено, но мора да се одвива без оштетување на растението.

Златното правило на секој одговорен собирач налага никогаш да не се обрабува целата грмушка или дрво. Најмалку една третина од плодовите секогаш треба да остане на гранките, бидејќи во текот на зимата шипинките, глогот, трнинките и костените се главната храна за птиците, вервериците, дивите свињи и мечките. Плодовите се берат исклучиво подалеку од прометни патишта и индустриски зони, во платнени торби или плетени корпи, за да не се потпарат и расипат при транспортот.