Набавната цена е позната, но дополнителниот трошок за ангажирање приватна компанија допрва треба да се утврди. За учество се бара годишен приход од најмалку 750 милиони денари во секоја од последните три години.

Договорот за набавка на три милиони тони јаглен од Косово е вреден 73,2 милиони евра, но ова не е конечната сметка што ќе ја плати државната компанија ЕСМ. Со новиот тендер, објавен на 11 ноември, се бара приватен оператор кој во следните три години ќе го ископува, обработува и транспортира јагленот од рудникот Обилиќ до РЕК Битола и РЕК Осломеј.

Тоа значи дека покрај договорената цена за јагленот, ЕСМ ќе има дополнителни трошоци за рударските и логистичките услуги. Нивната висина ќе се знае по изборот на најповолната понуда.

Тендерот отвора важно економско прашање: колку навистина ќе чини една испорачана тона јаглен и дали целата операција ќе обезбеди поевтино производство на електрична енергија?

Три милиони тони за три години, со уште една сметка за услугите

Договорот меѓу ЕСМ и косовската државна енергетска корпорација КЕК беше потпишан во август годинава.

Со него е предвидена можност за експлоатација на околу три милиони тони јаглен од рудникот Обилиќ во период од 36 месеци.

Цената е фиксна и изнесува 24,4 евра за тон, без ДДВ. Доколку се реализира целокупното планирано количество, вредноста на набавениот јаглен ќе достигне 73,2 милиони евра.

Но договорената цена не ги опфаќа услугите што треба да ги обезбеди приватниот оператор.

Тој ќе биде задолжен за ископување јаловина и јаглен, обработка, лабораториски испитувања, утовар и транспорт до македонските термоелектрани.

Со други зборови, цената од 24,4 евра е само една компонента на вкупниот трошок за обезбедување на енергенсот.

Дури по склучувањето на договорот со приватниот оператор ќе може да се пресмета колку ќе чини испорачаниот јаглен и како таа цена ќе влијае врз производството на струја.

Кој може да конкурира за тригодишната работа?

Условите на тендерот покажуваат дека ЕСМ бара компанија со значителна финансиска моќ.

Според документацијата што ја објави „Фактор“, заинтересираните оператори треба да имаат годишен приход од најмалку 750 милиони денари, односно околу 12,2 милиони евра, во секоја одделна година од периодот 2023–2025.

Тоа е услов кој може значително да го ограничи бројот на компании што самостојно би можеле да учествуваат во постапката.

Покрај финансискиот капацитет, се бараат најмалку 56 ангажирани лица, меѓу кои инженери, техничари, возачи и ракувачи со тешка механизација.

Операторот треба да располага и со најмалку 15 камиони за рударски работи, три хидраулични багери, утоварни машини, булдожер, грејдер и три дробилки.

Дополнително, ќе треба да обезбеди гаранција за квалитетно извршување на договорот од пет проценти.

Ваквите услови можат да бидат оправдани со обемот и сложеноста на операцијата. Но нивната пропорционалност е важна и за конкуренцијата.

Колку повеќе компании ќе можат да поднесат валидни понуди, толку поголема е можноста ЕСМ да добие конкурентна цена.

Затоа, покрај конечниот износ на договорот, важно ќе биде да се објави колку компании конкурирале и колку понуди ги исполниле условите.

Најголемиот дел од јагленот ќе оди за Битола

Според планираната распределба, околу 70 проценти од годишните количества се наменети за РЕК Битола, а преостанатите 30 проценти за РЕК Осломеј.

Тоа би значело приближно 700.000 тони за Битола и 300.000 тони за Осломеј годишно, доколку се реализира основниот план од еден милион тони.

Сепак, ЕСМ го задржува правото да ја менува распределбата според потребите на електраните.

Предвидени се и отстапувања во планираните испораки.

Транспортот ќе може да се организира со камиони или со комбинирање на железнички и патен превоз.

Изборот на транспортниот модел ќе биде важен не само за роковите, туку и за цената на операцијата.

Поголемите растојанија, трошоците за гориво, претоварот и логистичките ограничувања можат да имаат значително влијание врз конечната цена за секоја испорачана тона.

Нов граничен премин за повеќе од 200 камиони дневно

Владата паралелно најави отворање посебен граничен премин со Косово, кој во минатото бил користен од КФОР.

Премиерот Христијан Мицкоски на 11 ноември соопшти дека преку овој премин би можеле да поминуваат повеќе од 200 камиони дневно, а дополнителни 50 до 60 би го користеле Блаце.

Целта е да се обезбеди транспортен капацитет за повеќе од 6.000 тони јаглен дневно.

Но тука се појавува уште едно прашање за реалната динамика на испораките.

Новиот тендер предвидува околу еден милион тони годишно, додека најавениот дневен транспортен капацитет е значително поголем од просечната количина потребна за рамномерна годишна испорака.

Тоа не мора да значи противречност. Поголем транспортен капацитет може да биде потребен за сезонски зголемени испораки или за надминување на застои.

Сепак, ЕСМ треба јасно да објасни колку јаглен навистина планира да презема месечно, особено во зимскиот период кога потрошувачката на електрична енергија е поголема.

Колку ќе чини струјата произведена од косовски јаглен?

Од ЕСМ во август најавија дека користењето косовски јаглен ќе овозможи дополнително годишно производство од околу 800 гигават-часови електрична енергија, со очекувани приходи од приближно 57 милиони евра.

Компанијата смета дека подобриот квалитет на јагленот може да ја зголеми ефикасноста на термоелектраните и да ја намали потребата за користење мазут при согорувањето.

Но тоа се проекции на ЕСМ, а конечниот финансиски резултат ќе зависи и од трошоците што во моментот не се целосно познати.

Покрај цената на јагленот и услугите на приватниот оператор, за реална пресметка на производната цена треба да се земат предвид трошоците за работење на електраните, одржувањето, потрошувачката на дополнителни горива и другите производствени расходи.

Затоа ниската набавна цена на јагленот сама по себе не е доволен доказ дека производството ќе биде економски најисплатливо.

ЕСМ го отвори тендерот, одговорот за вкупната цена допрва следува

Заинтересираните компании треба да ги достават понудите до 1 декември 2026 година, според информациите објавени од „Фактор“.

По нивното отворање ќе стане појасно колку ќе чини ангажирањето приватен оператор и каква ќе биде конкуренцијата.

Но за целосна економска оценка нема да биде доволно само да се објави името на избраната компанија.

Потребно ќе биде да се знае конечната договорена вредност, цената на услугите по тон, бројот на поднесени понуди и условите под кои може да се менуваат количините.

Државата го претставува увозот на косовски јаглен како важен дел од планот за стабилно снабдување со електрична енергија во услови на енергетска криза.

Тој план може да донесе поголема сигурност во работата на термоелектраните, но неговата економска оправданост ќе може да се оцени дури кога ќе бидат познати сите трошоци.

Засега е познато колку ЕСМ треба да плати за самиот јаглен. Непознато е колку ќе чини тој да биде ископан, обработен и донесен до македонските термоелектрани.

А токму таа разлика ќе покаже дали договорот што изгледа поволен според набавната цена навистина ќе обезбеди поевтина електрична енергија.