Скопје џез фестивал ја објави програмата за своето 45. издание: единаесет проекти од современиот европски, американски и африкански џез, со силно присуство на импровизираната и електронската музика.
Во изборот нема големо име ангажирано само за да го прошири кругот на публика. Наместо фестивалски плакат составен според препознатливоста на изведувачите, понудена е програма со јасна естетска линија. Таа се протега од норвешката сцена околу Punkt и ECM, преку европскиот слободен и камерен џез, до јужноафриканската духовна традиција и француската акордеонска виртуозност.
Организаторите најавуваат дека остануваат верни на својата „креативна визија и концепт“. Составот на програмата покажува што значи тоа во практика: фестивалот и оваа година смета на публика подготвена да слуша, а не само да препознава имиња.
Норвешка како музичка идеја, а не само како географска одредница
Најгустото јадро на програмата доаѓа од норвешката сцена и од музичарите поврзани со фестивалот Punkt во Кристијансанд. Нивниот пристап одамна ја избриша цврстата граница меѓу концертот и студиото, акустичниот звук и електронската обработка, композицијата и импровизацијата.
Гитаристот Eivind Aarset и музичарот и продуцент Jan Bang соработуваат од раните деведесетти, во кругот што ги вклучува Nils Petter Molvær и Jon Hassell. Кај нив електрониката е дел од самата музичка синтакса. Гитарскиот звук се издолжува, се прекршува и се претвора во амбиент, понекогаш до точка во која тешко може да му се одреди изворот. Нивниот заеднички албум „Last Two Inches of Sky“ од 2023 година е продолжение на тој долг разговор.
Идејата на Punkt најдиректно ќе биде присутна преку Punkt Live Remix со Erik Honoré и Jan Bang. Концептот е едноставен и ризичен: концертот што штотуку завршил веднаш се ремиксира во живо пред истата публика. Првата изведба станува материјал за втора, создадена без сигурноста и контролата што ги овозможува студиото. Bang и Honoré веќе беа дел од Скопје џез фестивал во 2023 година, во проект со Arve Henriksen и FAMES Institute Orchestra.
Третиот норвешки центар е саксофонистот Trygve Seim, автор со долга историја на изданија за ECM. Неговиот звук ја носи препознатливата просторност на таа издавачка куќа, но и интерес за источните музички традиции, камерната дисциплина и мелодиите што се развиваат бавно. Seim доаѓа по албумот „Arcanum“ од 2025 година, снимен со Arve Henriksen, Anders Jormin и Markku Ounaskari — квартет составен од музичари со децениска заедничка историја во различни формации.
Ризикот на импровизацијата како заеднички џез-јазик
Средбата на италијанскиот вибрафонист Pasquale Mirra со американскиот барабанар Hamid Drake е еден од најсилните адути на програмата. Drake има исклучително место во современата импровизирана музика, изградено низ соработките со William Parker, Peter Brötzmann, David Murray, Fred Anderson и многу други автори од слободната џез-сцена.
Во дуото со Mirra нема класична поделба на солист и ритмичка придружба. Ударот врз кожата, металот и дрвото има и ритмичка и мелодиска функција. Африканските и ориенталните перкусионерски влијанија на Drake се судираат со широкиот звучен регистар на вибрафонот на Mirra. Нивниот албум „Lhasa“, снимен во живо во римската Casa del Jazz во 2022 година, го бележи токму тој отворен разговор.
Словенечкиот барабанар и перкусионист Zlatko Kaučič доаѓа со Kombo BC, продолжение на педагошкиот проект што го започна во Нова Горица на почетокот од векот. Низ него поминаа повеќе генерации млади импровизатори. Составот затоа има и пошироко значење: покажува како еден музички јазик се пренесува преку заедничко свирење, слушање и преземање ризик, а не преку однапред зададени решенија. Зад Kaučič стои долга кариера и соработки со музичари како Steve Lacy, Evan Parker и Peter Brötzmann.
Австрискиот саксофонист и кларинетист Leonhard Skorupa ќе настапи со интернационалниот Quispel Quintet. Во составот се Michael Moore, Asja Valčić, Robert Landfermann и Michael Vatcher — музичари чии различни искуства му даваат на квинтетот необична инструментална боја. Албумот „Dipsomania“ од 2024 година се движи меѓу кул-џезот, Third Stream, современата камерна музика и отворената импровизација. Формата е прецизна, но никогаш сосема затворена.
Меѓу ритуалот, меморијата и радикалниот глас
Јужноафриканскиот пијанист Nduduzo Makhathini е меѓу најзначајните автори во програмата. Тој е првиот јужноафрикански музичар што објави албум за Blue Note Records на глобално ниво, но неговата позиција не ја определува само угледот на издавачката куќа. Музиката на Makhathini произлегува од јужноафриканската џез-традиција, зулу-космологијата и сфаќањето на звукот како носител на меморија и средство за духовно исцелување.
Неговиот прв албум за Blue Note, „Modes of Communication: Letters from the Underworlds“, беше вброен меѓу најдобрите џез-изданија за 2020 година. Оттогаш Makhathini го развива истиот авторски свет без да го претвори духовното наследство во сценски егзотизам. Во неговата музика тоа се слуша во ритамот, повторувањето, начинот на градење на композицијата и во односот меѓу изведувачите.
Сосема поинаква употреба на традицијата носат британскиот пијанист Alexander Hawkins и шведско-етиопската вокалистка Sofia Jernberg. Нивното дуо Musho посегнува по песни од Етиопија, Ерменија и Шведска, но ги внесува во отворена импровизаторска средина.
Jernberg е позната по проширените вокални техники развивани и низ нејзината работа со Fire! Orchestra на Mats Gustafsson. Нејзиниот глас може да ја носи мелодијата, а веќе во следниот миг да стане шум, здив, крик или чиста звучна текстура. Пијаното на Hawkins ја поддржува формата и ја поткопува кога таа ќе стане премногу сигурна. Албумот „Musho“ од 2024 година не ги израмнува различните традиции во безопасен спој. Ги остава нивните разлики да се слушнат.
Во одбрана на живиот и неповторлив музички момент
Со проектот Analog AI, словенечкиот саксофонист Jure Pukl реагира на времето во кое сè повеќе културни производи минуваат низ алгоритамска обработка, корекција и предвидување.
Одговорот на квартетот не е декларација против технологијата. Тој се наоѓа во самото свирење: четворица музичари на сцена носат одлуки во истиот момент, без можност резултатот однапред да се пресмета. Со Pukl настапуваат пијанистот John Escreet, басистот Joe Sanders и барабанарот Christian Lillinger — состав со доволно силни индивидуални гласови за музиката постојано да ја менува насоката.
Насловот „Analog AI“ има своја досетка, но зад неа стои сериозна музичка теза. Џезот е најубедлив кога ја задржува опасноста од грешка, судир или ненадејно свртување. Без таа опасност, импровизацијата лесно станува само уште еден добро извежбан стил.
Акордеон што одбива да остане во еден жанр
Францускиот акордеонист Vincent Peirani доаѓа со квинтет и со репутација на музичар што значително го прошири местото на акордеонот во современиот џез. Неговата техника е беспрекорна, но никогаш не служи само за демонстрација.
Преку соработките со Michel Portal, Louis Sclavis, Youn Sun Nah, Michael Wollny и Émile Parisien, Peirani изгради израз во кој се допираат џезот, рокот, европската камерна музика и слободната импровизација. Акордеонот кај него не носи однапред зададено фолклорно или носталгично значење. Тој може да ја преземе улогата на ритмички инструмент, оркестарска маса, електрична гитара или тивок мелодиски глас.
Peirani веројатно е и најнепосредно комуникативниот музичар во оваа програма. Неговата музика е сложена, но не ја претвора сложеноста во дистанца од публиката.
Андреа Мирческа: Домашниот глас како рамноправен дел од програмата
Домашната сцена ја претставува квинтетот на контрабасистката Андреа Мирческа, родена во Прилеп во 1998 година. Во 2019 година таа ја доби наградата на Скопје џез фестивал за најдобар млад џез-музичар.
Нејзиното присуство меѓу овие имиња не треба да се чита како протоколарно домашно учество. Важноста е токму во рамноправното поставување на македонски авторски состав во меѓународна програма. За локалната сцена таквиот контекст вреди повеќе од изолираната видливост: овозможува музиката да биде слушната според истите критериуми што важат и за гостите.
Програма водена од став, а не од пазарна пресметка
На оваа програма може да ѝ се забележи дека нема едно големо име што само по себе ќе продава билети и ќе го претвори фестивалот во поширок градски спектакл. Но неговото отсуство не е програмска празнина. Тоа е дел од изборот.
Оливер Белопета, уметнички директор на фестивалот од неговото основање во 1982 година, повторно се определува за автори според нивната актуелност и тежина во современата импровизирана музика. Во регионална фестивалска средина што сè почесто посегнува по познати и комерцијално сигурни имиња, ваквата доследност е сè поретка.
Тоа не значи дека сите единаесет проекти ќе бидат подеднакво блиски до секој посетител. Добрата фестивалска програма нема обврска да го израмни вкусот на публиката. Нејзината задача е да постави смислена целина и да покаже каде се движи музиката што ја претставува.
Програмата на 45. Скопје џез фестивал го прави токму тоа. Не ја мери публиката според бројот на имиња што може веднаш да ги препознае. Од неа бара време, внимание и слух. По четири и пол децении, тоа останува една од најважните одлуки што овој фестивал ја носи секоја година.
