На 5 октомври 2000 година, Белград стана центарот на еден од најголемите политички пресврти во современата историја на Србија. Повеќе од половина милион луѓе излегоа на улиците за да побараат признавање на резултатите од претседателските избори и заминување на Слободан Милошевиќ, чиј режим со години беше поврзуван со авторитарно владеење, војните во поранешна Југославија, меѓународните санкции и тешката економска состојба.

Настанот денес е познат како Петтооктомвриска револуција. Масовните протести завршија со упад во зградата на Сојузното собрание, судири со полицијата и пожар во дел од објектот, а подоцна беше запалена и зградата на Радио-телевизија Србија (РТС). Но, клучниот резултат беше политичкиот: Милошевиќ беше принуден да го признае поразот и да се согласи на мирен трансфер на власта.

Години на војни, санкции и контрола врз медиумите

Милошевиќ во текот на 1990-тите ја концентрираше политичката моќ, додека Србија минуваше низ период на војни, меѓународна изолација и економски колапс. Во странските медиуми и меѓународната јавност неговото име сè почесто се поврзуваше со конфликтите во Хрватска, Босна и Херцеговина и Косово, како и со најтешките злосторства извршени во текот на воените години.

Истовремено, граѓаните на Србија не ги добиваа сите информации за случувањата во регионот. Голем дел од медиумскиот простор беше под силна контрола на власта, а државната телевизија РТС имаше клучна улога во начинот на кој јавноста ги гледаше војните, политичките противници и меѓународните критики кон режимот.

До крајот на 1990-тите, незадоволството во Србија веќе беше широко распространето. Економските проблеми, санкциите, политичката репресија и воените порази ја поткопуваа поддршката за Милошевиќ, но тој и понатаму се обидуваше да ја задржи контролата врз државата.

Изборите што требаше да го зацврстат Милошевиќ

На 24 септември 2000 година во Србија беа одржани претседателски избори. Милошевиќ очекуваше победа, но резултатите покажаа дека опозицијата, обединета околу Демократската опозиција на Србија (ДОС), има доволно поддршка за да го симне од власт.

Кандидат на ДОС беше Воислав Коштуница. Според опозицијата, Коштуница освоил доволно гласови за победа уште во првиот круг. Милошевиќ, сепак, не го призна резултатот и се повика на сопствено толкување на изборните резултати, според кое Коштуница освоил околу 49 проценти и затоа е потребен втор круг.

За опозицијата тоа беше доказ дека режимот се обидува да ја украде изборната победа. ДОС ги повика граѓаните на масовни протести пред Сојузното собрание во Белград. Барањата беа јасни: признавање на изборната волја на граѓаните, промена на раководството на РТС и прекин на политичката контрола врз медиумите.

Белград на 5 октомври

Демонстрантите почнаа да пристигнуваат во Белград уште од раните утрински часови. До попладнето градот веќе беше преполн со луѓе, а околу 15 часот протестите ескалираа кога дел од демонстрантите влегоа во зградата на Сојузното собрание.

Полицијата употреби солзавец за да ги растера демонстрантите, а во текот на попладнето се слушаа и истрели. Но, во еден од клучните моменти дел од полицајците од една од блиските полициски станици им се придружија на демонстрантите наместо да продолжат со интервенцијата против нив.

Зградата на Собранието беше запалена, прозорците беа искршени, а хаосот се прошири и кон Таковска улица, каде што се наоѓаше седиштето на РТС. Телевизискиот програм беше прекинат, а во зградата избувна пожар додека вработените ја напуштаа преку споредни излези.

За Милошевиќ, кој очекуваше дека институциите и безбедносниот апарат ќе му овозможат да ја задржи власта, ситуацијата стануваше неодржлива. Со огромен број луѓе на улиците и со дел од полицијата што веќе не беше подготвен да го брани режимот, просторот за политички маневар практично исчезна.

Крајот на ерата на Милошевиќ

Под притисок на протестите, Милошевиќ го призна поразот и дојде до мирен трансфер на власта. Коштуница ја презеде функцијата претседател на Сојузна Република Југославија, а Србија влезе во нова политичка етапа.

Шест месеци подоцна, на 1 април 2001 година, Милошевиќ беше уапсен во Белград. Во јуни истата година беше префрлен во Хаг, каде што му се судеше пред Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија по обвиненија за воени злосторства и злосторства против човештвото. Тој почина во притвор во Хаг во 2006 година, пред да биде донесена пресуда.

Петти октомври остана симбол на моќта на масовниот граѓански отпор, но и на сложениот процес на политичка промена. На улиците тој ден не беа само партиски активисти, туку стотици илјади граѓани незадоволни од начинот на кој функционираше државата и од обидот на власта да не го признае изборниот резултат.

И повеќе од две децении подоцна, 5 октомври останува една од најзначајните пресвртници во поновата српска историја – денот кога улицата, изборите и институциите се судрија, а долгогодишниот режим на Милошевиќ конечно се распадна.