На 6 август 1881 година, на фарма во близина на Дарвел, во шкотскиот регион Ершир, е роден Александар Флеминг, бактериолог чие случајно откритие на пеницилинот во 1928 година се смета за една од најголемите пресвртници во историјата на медицината. Пред антибиотиците, инфекциите биле меѓу водечките причини за смрт, а обична посекотина можела да заврши фатално. Благодарение на пеницилинот и антибиотиците што следувале, просечниот човечки животен век значително се продолжил. Денес, 145 години по неговото раѓање, светот повторно се соочува со предупредувањето што самиот Флеминг го упатил уште пред осум децении, дека бактериите еден ден ќе станат отпорни на лековите.
Од фарма до лабораторија
Александар Флеминг пораснал на фармата Лохфилд како седмо од осум деца. Кога имал само седум години, му починал таткото, а семејството продолжило да живее скромно. По преселбата во Лондон, четири години работел како службеник во бродска компанија, пред да запише медицина на Медицинското училиште при болницата „Сент Мери“, каде дипломирал во 1906 година.
Во Првата светска војна Флеминг служел како капетан во Медицинскиот корпус на британската армија. Таму секојдневно гледал како ранетите војници не умираат од самите повреди, туку од инфекции.
Истражувајќи ги тогашните антисептици, открил дека тие често ги уништуваат и здравите клетки задолжени за одбраната на организмот. Тоа искуство го насочило кон потрага по поефикасен и побезбеден начин за борба против бактериите.
Случајната мувла што ја смени историјата
На 3 септември 1928 година, по едномесечен одмор, Флеминг се вратил во лабораторијата и забележал нешто необично. Една лабораториска плочка со бактеријата Staphylococcus aureus била контаминирана со мувла, но околу неа бактериите исчезнале. Наместо да ја фрли плочката, тој ја испитал. Открил дека мувлата од родот Penicillium произведува супстанца што ги уништува бактериите без да ги оштетува човечките клетки. Таа супстанца ја нарекол пеницилин.
Иако пеницилинот бил откриен во 1928 година, дури во текот на Втората светска војна станал достапен за масовна употреба. Научниците Хауард Флори и Ернст Чејн успеале да го изолираат и произведуваат во доволни количини за лекување пациенти. Заедно со Флеминг, во 1945 година ја добиле Нобеловата награда за физиологија или медицина.
Антибиотиците овозможиле операции што порано биле исклучително ризични, драматично ја намалиле смртноста кај родилки и деца и го промениле лекувањето на бројни заразни болести.
Светот пред антибиотиците
На почетокот на XX век, заразните болести биле меѓу најголемите причинители на смрт. Во САД, околу една третина од сите смртни случаи во 1900 година биле предизвикани од инфекции. Пневмонијата, туберкулозата и цревните инфекции биле секојдневна закана, а обична посекотина, убод од инсект или породување можеле да имаат трагичен исход.
Според историските анализи, антибиотиците во просек придонеле човечкиот животен век да се продолжи за околу 23 години.
Предупредувањето што денес се остварува
Она што ретко се споменува е дека самиот Флеминг уште во својот говор при примањето на Нобеловата награда во 1945 година предупредил дека прекумерната и неправилна употреба на пеницилинот ќе создаде отпорни бактерии. Тој објаснил дека недоволните дози или прераното прекинување на терапијата нема да ги уништат сите бактерии, туку ќе им помогнат да развијат отпорност.
Осум децении подоцна, токму тоа сценарио стана една од најголемите глобални закани за јавното здравје.
Светот повторно е пред нова битка
Според Светската здравствена организација, антимикробната отпорност директно предизвикала 1,27 милиони смртни случаи во 2019 година, а била поврзана со уште речиси пет милиони смртни случаи ширум светот.
Истражување објавено во списанието The Lancet предупредува дека до 2050 година бројот на директни жртви може да достигне речиси два милиони годишно, а вкупниот број смртни случаи поврзани со отпорноста на антибиотиците да надмине 39 милиони.
Во исто време, развојот на нови антибиотици значително забавува, бидејќи фармацевтските компании сè поретко инвестираат во нив.
Наследството на Флеминг
Сто четириесет и пет години по раѓањето на Александар Флеминг, неговото откритие останува едно од најважните во историјата на човештвото. Пеницилинот спаси милиони животи и ја отвори модерната ера на медицината.
Но, неговото најголемо наследство не е само откритието, туку и предупредувањето дека антибиотиците не се неисцрпен ресурс. Денешната борба против антимикробната отпорност покажува дека пораката што Флеминг ја испратил во 1945 година никогаш не била поактуелна.
