Во центарот на Скопје постои простор кој не сака да го нарекуваат ниту клуб, ниту галерија, ниту класична институција. Наместо тоа, неговите основачи инсистираат на поимот „културно-социјален простор“ – место каде што културата не е само уметност, туку и начин на создавање заедница, критичко размислување и јавен дијалог. Токму тоа е Центар „Јадро“, првата јавна установа од областа на културата основана како јавно-граѓанско партнерство во Македонија.
Културата како јавно добро
Коосновачката на „Јадро“, Искра Гешовска, вели дека уште во самото име е содржана идејата дека културата не смее да биде сведена само на естетика.
„Културната продукција има општествена одговорност. Таа треба критички да реагира на аномалиите во општеството и да создава простор за јавен дијалог“, објаснува Гешовска.
Според неа, моделот на „Јадро“ покажува како јавните институции можат да функционираат поинаку – преку партнерство меѓу локалната власт и граѓанскиот сектор, наместо преку класичен институционален модел.
Гешовска смета дека една од најголемите слабости на македонскиот културен систем е тоа што јавните институции со години го изгубиле чувството за јавен интерес и останале затворени за нови модели на работа. Според неа, независната сцена носи современ, интердисциплинарен пристап кон културата, а токму затоа е неопходно партнерство меѓу институциите и граѓанскиот сектор.
„Државата треба да го обезбеди просторот и основните услови, а независната сцена да ја внесе програмата, знаењето и енергијата. Така се создава вистинско јавно добро, а не институции што постојат сами за себе“, вели таа.
Мал простор со голема програма
Директорот Ѓорѓе Јовановиќ вели дека денес „Јадро“ организира или е домаќин на меѓу 150 и 200 настани годишно. Во програмата има изложби, книжевни промоции, театар, концерти, дебати, филмски проекции, разговори со автори и бројни работилници што не можат да се најдат во формалниот образовен систем.
„Најголем дел од програмите ги организираат независни автори и организации, а наша задача е да им обезбедиме простор, техничка поддршка и професионални услови за работа“, вели Јовановиќ.
Иако просторот е релативно мал, интересот за негово користење постојано расте. Според Јовановиќ, тоа не се должи само на фактот што организациите можат бесплатно да го користат, туку и на односот што тимот го гради со авторите.
„Се трудиме секој што ќе дојде овде да добие професионална техничка и продукциска поддршка, но и чувство дека неговата работа е навистина вреднувана. Токму затоа бројот на настани и корисници од година во година се зголемува“, истакнува тој.
Простор што преживеа и пандемија
Само еден месец по отворањето, „Јадро“ се соочи со пандемијата на ковид-19.
Наместо да ја прекине работата, тимот ги пресели програмите во дигитален формат и продолжи да организира настани, разговори и работилници, со што успеа да ја задржи врската со својата публика.
Единствен модел во Македонија
Центарот функционира како партнерство меѓу Општина Центар и Асоцијацијата Јадро, која ги обединува организациите од независната културна сцена. Општината обезбедува простор и средства за основното функционирање, додека програмата ја создава независниот сектор.
Градоначалникот Горан Герасимовски оценува дека ваквиот модел покажува како локалната самоуправа може да создаде место каде што граѓаните слободно ќе ја изразуваат својата критичка мисла преку културата.
Повеќе од изложби и концерти
Во „Јадро“ не се случуваат само културни настани. Просторот е замислен како современа агора, место каде што се отвораат прашања за општеството, образованието, човековите права и јавните политики. Според Гешовска, токму затоа „Јадро“ не е наречено институција, туку простор.
„Културата мора да има политичка одговорност – не во партиска смисла, туку како грижа за јавниот интерес и заедницата“, вели таа.
Финансирањето останува најголем предизвик
И покрај растечкиот интерес, независната културна сцена сè уште се соочува со сериозни финансиски проблеми. Јовановиќ предупредува дека укинувањето на програмата за интердисциплинарни проекти во Министерството за култура значително ги намалило можностите за финансирање на независните автори и организации.
Според него, неопходни се нови механизми што ќе овозможат поголема поддршка, како од државата, така и од приватниот сектор.
Зошто „Јадро“ е важно?
Во време кога културата сè почесто останува на маргините, „Јадро“ покажува дека мал простор може да има големо влијание. Не затоа што располага со голем буџет или раскошна зграда, туку затоа што создава место каде што уметниците, активистите и граѓаните можат да се сретнат, да разговараат и заеднички да создаваат.
Во град во кој независната сцена постојано се бори за простор, „Јадро“ веќе седум години докажува дека културата може да биде многу повеќе од програма, може да биде заедница.
