Дете што вдишува чад во ресторан не избрало да пуши. Ниту келнерот што поминува цела смена меѓу запалени цигари може едноставно да ја избегне изложеноста. Токму тука почнува јавноздравственото значење на законот за пушење: во заштитата на луѓето што ги трпат последиците од туѓата употреба на тутун.

Додека новиот македонски закон чека во Собранието, податоците покажуваат колкав е проблемот. Пушењето е широко распространето кај возрасните, децата лесно доаѓаат до цигари, а електронските цигари создаваат дополнителен ризик од рана зависност од никотин.

Македонија: пушењето останува секојдневна реалност

Во профилот за Македонија од извештајот на Светската здравствена организација за глобалната тутунска епидемија во 2025 година е наведено националното истражување од 2023: 45,4% од возрасните на возраст од 18 години нагоре пријавиле тековно пушење цигари.

Во истиот профил, спроведувањето на забраните за пушење добива вкупна оценка 2 од можни 10, за состојбата во 2024 година. Оценката се заснова на експертски процени за почитувањето на правилата. Таа ја покажува разликата меѓу постоењето забрана и нејзината примена во секојдневниот живот.

Затоа новиот закон мора да донесе и јасни правила и услови за нивно спроведување. Забрана што редовно се заобиколува не обезбедува сигурна заштита за гостите, вработените и децата.

Кај најмладите, е-цигарите веќе се почести од класичните

Глобалното истражување за употреба на тутун кај младите, GYTS 2024, дава загрижувачка слика за учениците од 13 до 15 години во Македонија:

13,6% користат некаков тутунски производ, 5,3% пушат класични цигари, а 4,9% користат загреан тутун. Одделно, 9% користат електронски цигари.

Овие проценти не се собираат, бидејќи едно дете може да користи повеќе производи. Е-цигарите се мерат одделно од тутунските производи.

Истото истражување покажува дека 57% од учениците биле изложени на тутунски чад дома, а 55,4% биле изложени на тутунски чад во затворени јавни простори во текот на неделата која изминала. Кај сегашните пушачи што се обиделе да купат цигари во претходните 30 дена, 73,2% не биле спречени поради возраста.

Поддршката за заштита е висока: 86,9% од учениците поддржуваат забрана за пушење во затворени јавни простори.

И кај малку повозрасните ученици се гледа раст на вејпањето. Националниот извештај ЕСПАД 2024, за ученици од 15 до 16 години, покажува дека 29,6% пробале е-цигара барем еднаш, а 11,7% ја користеле во последниот месец. Во 2019 година, месечната употреба била 7,2%.

Тоа е друго истражување, со друга возрасна група, но јасно го документира растот на е-цигарите кај средношколците.

Светот ја намалува употребата на тутун, но никотинот добива нови корисници

Според глобалниот извештај на СЗО објавен во октомври 2025 година, бројот на корисници на тутун се намалил од 1,38 милијарди во 2000 на околу 1,2 милијарди во 2024 година. Сепак, тутун и понатаму користи приближно секој петти возрасен.

Во истиот извештај, СЗО првпат проценува дека повеќе од 100 милиони луѓе во светот користат е-цигари, меѓу нив најмалку 15 милиони деца од 13 до 15 години.

Европскиот регион на СЗО, кој е поширок од Европската Унија, има највисока распространетост на употребата на тутун меѓу светските региони. Според извештајот, 14,3% од младите од 13 до 15 години во регионот користат е-цигари.

Ова значи дека контролата на класичните цигари мора да оди заедно со заштита од новите производи. Во спротивно, дел од напредокот може да биде поткопан со нова генерација зависна од никотин.

Пушењето не ги погодува само белите дробови

Тутунот го оштетува речиси секој орган. Пушењето предизвикува рак, срцеви заболувања, мозочен удар и хронични белодробни болести, а влијае и врз репродуктивното здравје.

Според актуелните податоци на СЗО, тутунот годишно предизвикува повеќе од седум милиони смртни случаи во светот, вклучително над 1,6 милиони кај непушачи изложени на туѓ чад.

Последиците не завршуваат со дијагнозата. Хроничната болест може да значи години со отежнато дишење, ограничено движење, повторени хоспитализации и зависност од помош од семејството. За здравствениот систем тоа значи континуирана потреба од прегледи, лекови, операции и долготрајна нега.

Кај децата, пасивното пушење го зголемува ризикот од респираторни инфекции, воспаленија на средното уво и почести и потешки астматични напади. Кај бебињата е поврзано и со синдромот на ненадејна смрт. Кај возрасните непушачи, изложеноста може да предизвика коронарна срцева болест, мозочен удар и рак на белите дробови.

Затоа чадот во заеднички простор е здравствена изложеност за сите што престојуваат таму.

Вејпот не е безопасна водена пареа

Електронските цигари загреваат течност и создаваат аеросол што се вдишува. Според американските Центри за контрола и превенција на болести, тој може да содржи никотин, канцерогени хемикалии, тешки метали и ситни честички што навлегуваат длабоко во белите дробови.

Никотинот создава зависност, а адолесцентите се особено ранливи. Мозокот продолжува да се развива приближно до 25-годишна возраст. Изложеноста на никотин во овој период може да ги наруши процесите поврзани со вниманието, учењето, расположението и контролата на импулсите. Знаци на зависност може да се појават и пред употребата да стане секојдневна.

За е-цигарите немаме ист толку долг период на следење како за класичните цигари. Тоа бара внимателно оценување на долгорочните последици, а веќе познатите ризици се доволна причина за заштита на децата и непушачите.

Што треба да промени законот

Заштитата на затворените јавни простори е и заштита на работното место. За вработен во угостителството, изложеноста може да трае цела смена, секој работен ден.

СЗО посочува дека целосно непушачките средини, без определени пушачки соби или зони, се докажаниот начин за соодветна заштита од пасивно пушење. Вентилацијата и филтрацијата не ја отстрануваат изложеноста до прифатливо ниво.

Но законот треба да биде дел од поширока политика: контрола на продажбата на малолетници, ограничување на рекламирањето, едукација и достапна помош за откажување. Според СЗО, советувањето и лековите можат повеќе од двојно да ги зголемат шансите за успешно откажување.

Тоа е и економско прашање. Институтот за јавно здравје наведува проценет годишен товар од пушењето од околу 38 милијарди денари, кој вклучува медицински трошоци и загуби во продуктивноста. Сумата не е само трошок за лекување, туку поширока цена за општеството.

Важноста на законот на крајот ќе се мери со конкретни промени: дали децата потешко ќе доаѓаат до никотин, дали вработените ќе работат без туѓ чад и дали луѓето што сакаат да престанат ќе добијат помош. Донесувањето е првиот чекор. Здравствената корист зависи од тоа правилата да важат секој ден.