Додека новиот закон за заштита од употреба на тутунски и сродни производи чека во македонското Собрание, европски извештај ја става Македонија меѓу земјите од кои доаѓа најголемата организирана мобилизација против построги правила за тутунот. Третата најголема кампања во јавната консултација на Европската комисија опфаќа 1.036 придонеси, претежно од земјава, со помали удели од Бразил и други држави.

Кој ја организирал и финансирал, извештајот не открива. Но нејзиниот обем отвора прашање за интересите што се мобилизираат околу регулативата, во земја со значајно тутунопроизводство, висока распространетост на пушењето и незавршена законска реформа.

Македонија не е членка на ЕУ, но како земја кандидат го усогласува своето законодавство со европското. Затоа исходот од европската ревизија има значење и за идните домашни правила.

Што всушност покажува европскиот извештај

Комисијата на 12 октомври објави фактичко резиме на јавната консултација за ревизија на Директивата за тутунски производи и Директивата за рекламирање на тутун. Консултацијата траела од 22 мај до 14 август и собрала 41.693 придонеси.

Тоа е постапка во која граѓани, компании, организации и институции доставуваат ставови за идните политики. Не е репрезентативно истражување на јавното мислење, што го нагласува и самата Комисија. Извештајот, исто така, не ја претставува нејзината официјална позиција.

Граѓаните сочинуваат 95,4% од учесниците. Вкупно 55,1% од сите учесници не се согласуваат или делумно не се согласуваат дека мерките за заштита од последиците на тутунот, никотинот и пасивната изложеност се корисни за општеството. Согласување или делумно согласување изразиле 13,2%, а 29,2% останале неутрални.

Распределбата е поинаква кај институционалните учесници: користа од мерките ја поддржуваат 84,8% од јавните власти, 77,8% од невладините организации и 78% од академските и истражувачките институции.

Овие проценти ги опишуваат доставените одговори. Од нив не може да се заклучи дека европското население ги отфрла мерките за заштита од тутун и никотин, ниту дека мерките се неефикасни.

Македонија во третата најголема координирана кампања

Комисијата идентификувала 32 кампањи со вкупно 14.418 придонеси, односно 34,6% од сите одговори. Ги препознавала преку идентични или речиси идентични обрасци на одговори на затворените прашања.

Најголемата кампања има 6.048 придонеси, речиси целосно од Полска. Втората има 4.877, речиси целосно од Шпанија. Третата има 1.036, претежно од Македонија.

Од сите идентификувани кампањи, 27 со вкупно 14.233 придонеси се класифицирани како против построга регулација. Четири помали кампањи имаат вкупно 166 придонеси и се наклонети против, а една со 19 придонеси нема јасен став.

Од оваа распределба произлегува дека кампањата претежно од Македонија е во групата против построги правила: нејзините 1.036 придонеси се повеќе од придонесите на преостанатите пет кампањи заедно.

Тоа покажува голема координирана мобилизација поврзана со земјава. Не докажува дека учесниците биле платени, дека биле користени ботови или дека кампањата ја организирала конкретна компанија. Не е наведен ниту точниот број одговори од Македонија. Податоците се содржани во делот за кампањите во изворниот извештај на Комисијата.

Кој бара построги мерки, а кој поинакви ограничувања

Прашалникот предизвикал критики од спротивставени страни, но од различни причини.

Францускиот Национален комитет против пушењето, CNCT, бара посилна здравствена заштита. Неговата забелешка е дека за никотинските кесички и еднократните е-цигари не била понудена опција за целосна забрана. Организацијата смета и дека недоволно се опфатени индустриското влијание врз политиките и еколошките последици од производите.

ETHRA, мрежа што застапува намалување на штетите преку алтернативни производи, бара различна регулација според ризикот на производот и зачуван пристап на возрасните до алтернативите. Таа го критикува прашалникот поради групирањето различни производи и недоволниот простор за нијансирани одговори.

Комисијата ја брани неутралноста на прашалникот. Во одговорот на поплаките наведува дека сите опфатени производи носат здравствени ризици, иако во различен степен, и дека учесниците можеле да достават дополнителни документи.

Одделно, здравствената коалиција Smoke Free Partnership уште во јуни предупредила на масовна мобилизација на тутунската индустрија за влијание врз европскиот процес. Тоа е предупредување за пошироката консултација, без идентификација на организаторот на кампањата претежно од Македонија.

Домашниот закон чека меѓу амандмани и бизнис-аргументи

Во Македонија, предлог-законот е во второ читање, со осум амандмани. Меѓу предлозите се пушачки соби во институции, приватни фирми и угостителски објекти, на кои Министерството за здравство дало негативно мислење.

За продолжување на постапката се чекаат дополнителни мислења, вклучително од домашни експерти и од стопанственици што произведуваат тутунски производи. На 8 октомври пратеникот Бојан Стојаноски изјавил дека власта е внимателна околу рестрикциите и дека се бара компромис.

Паралелно, во домашниот медиумски простор се објавуваат текстови што предупредуваат на нелегална трговија и економски загуби од ограничувањата и бараат поинаков третман на алтернативните никотински производи. Дел директно ја поврзуваат европската расправа со идната македонска регулатива. Најмалку една проверена објава за консултацијата е означена како „Комерцијален текст“, без именуван нарачател во самата содржина.

Овие објави и европската кампања покажуваат дека пораките против построги ограничувања се активно присутни и во Македонија. Дали различните активности имаат заеднички организатор или финансиер, засега не е утврдено.

Колку носат акцизите, а колку чини пушењето

Економската сметка не завршува со буџетскиот приход од тутунот.

Според процената што ја наведува Министерството за здравство, директните здравствени трошоци за заболувања поврзани со пушењето изнесуваат околу 4,3 милијарди денари годишно. Проценетиот вкупен економски товар, кој вклучува и загуби во продуктивноста, достигнува околу 38 милијарди денари. Пошироката процена е наведена и во извештај на Институтот за јавно здравје.

За споредба, според податоците на Државниот завод за ревизија, во 2024 година тутунските акцизи донеле околу 14,64 милијарди денари.

Процените на штетите и буџетската наплата немаат нужно иста пресметковна година. Сепак, разликата е важна: директното лекување е само дел од економската цена на пушењето. Боледувањата, намалената работоспособност и прераната смрт создаваат загуби за семејствата и економијата.

Додека законот чека, јавноста има право да знае кој ги организира кампањите, кој ги финансира пораките и кој предлага исклучоци од заштитните мерки. Европскиот извештај го документира обемот на мобилизацијата. Одговорност на домашните институции е одлуките за здравјето да ги образложат со докази и со транспарентна постапка.