Можеби веќе сте слушнале дека магнетните полови на Земјата не се совпаѓаат секогаш со географскиот Северен и Јужен Пол. Но, ни географските полови не се целосно неподвижни. Според истражување објавено на 1 октомври во научното списание „Сајенс“, во последните 320 милиони години Земјата поминала низ четири големи епизоди на поместување на географските полови.

Цврстиот надворешен слој на Земјата, односно кората, се движи повеќе отколку што многумина претпоставуваат. Таа лежи врз вискозниот слој од карпи познат како земјин омотач, кој го опкружува јадрото на планетата.

Движењата на кората и омотачот можат да ја променат распределбата на масата на Земјата и да ја нарушат нејзината рамнотежа околу оската на ротација. За повторно да се воспостави рамнотежата, кората и омотачот може да ја променат својата положба во однос на јадрото. Во тој процес се поместуваат и географските полови феномен познат како вистинско поместување на половите.

Овој процес се случува и денес.

„Од сателитските мерења знаеме дека ова се случува и во наше време, со брзина од околу десет сантиметри годишно, главно поради топењето на ледените покривки“, изјавил главниот автор на студијата, геофизичарот Метју Домаре од Универзитетот во Осло, Норвешка, за „Сајентифик Американ“.

Сепак, проучувањето на постарите епизоди е многу тешко, бидејќи движењето на тектонските плочи може погрешно да се протолкува како вистинско поместување на половите. Претходните истражувања давале различни резултати, па научниците не биле сигурни дали географските полови се движат постојано и рамномерно или повремено минуваат низ големи поместувања.

Затоа Домаре и неговите колеги примениле нов пристап: ги проучувале древните промени на нивото на морињата за да откријат кога се случувале брзи епизоди на поместување на половите.

Што откриваат древните промени на нивото на морињата?

Овој пристап се заснова на фактот дека Земјата не е совршена сфера. Нејзината површина е малку испакната околу екваторот, а слична форма имаат и океаните. Кога ќе дојде до вистинско поместување на половите, испакнатиот појас на водата останува поврзан со променетата ориентација на Земјата, додека копнените маси ја менуваат својата положба во однос на него. Како резултат на тоа, некои делови од копното се спуштаат под нивото на морето, додека други, претходно потопени области, се издигнуваат и повторно се изложуваат на воздухот.

Овие промени можат да создадат препознатлив образец составен од четири области, кој донекаде потсетува на детелина со четири листа. „Ова е многу необичен образец што не го предизвикуваат други процеси на Земјата“, објаснил Домаре за списанието „Њу Сајентист“.

Истражувачите користеле компјутерски симулации за да ги проучат промените во поплавувањето на копнените површини во текот на последните 320 милиони години. Во анализата издвоиле четири временски периоди во кои се појавува образецот што го поврзуваат со поместувањето на половите:

• Пред околу 20 до 30 милиони години, на преминот од олигоценот во миоценот.
• Пред околу 90 до 100 милиони години, во средната креда.
• Пред околу 140 до 150 милиони години, од доцната јура до раната креда.
• Пред околу 190 до 200 милиони години, во раната јура.

Како поместувањето на половите може да влијае врз климата?

Научниците и претходно претпоставувале дека вистинското поместување на половите можеби придонело за почетокот на леденото доба што започнало пред приближно 3,2 милиони години. Новите наоди ја доведуваат во прашање претставата дека ова е занемарлив процес или појава што се одвива постојано и многу бавно.

Авторите на истражувањето наведуваат дека поместувањето на половите треба да се разгледува како повремен фактор што влијае врз промените на нивото на морињата, а веројатно и врз пошироки еколошки и биолошки процеси.

Кратките, но интензивни периоди на движење на кората и омотачот потенцијално можат да ги променат океанските струи и да влијаат врз климата. Тоа, пак, би можело да има последици за цели екосистеми.

„Ова е многу возбудлив напредок што ни помага да ги поврземе процесите длабоко во Земјата со долгорочните промени на климата и нивото на морињата“, изјавил Сабин Захировиќ, геонаучник од Универзитетот во Сиднеј, Австралија, кој не учествувал во истражувањето, за „Њу Сајентист“.

Сепак, остануваат важни неодговорени прашања. Научниците сè уште не знаат што ги активира овие епизоди на вистинско поместување на половите, ниту колкаво растојание поминуваат географските полови во текот на секоја од нив.

„Следниот логичен чекор би бил да се обидеме да разбереме зошто овие настани се случиле токму во тие периоди“, изјавил Домаре за „Сајентифик Американ“.

Истражувањето отвора нова можност за разбирање на врската меѓу процесите во длабочината на Земјата и промените што се случуваат на нејзината површина. Но, за да се утврди колку силно овие поместувања влијаеле врз климата и екосистемите, ќе бидат потребни дополнителни истражувања.